Parashat Ki Tisa

Parashat Ki Tisa

(Shemot 30:11 – 34:35)

 

Miriam   Klimova,

rabbinical student   at   Hebrew   Union College in Jerusalem
and the Rabbi of  the  „Shirat   ha-Jam” congregation in Haifa.

           

It’s said that whatever we think about has a tendency to come true. But can we control our thoughts?

The mysterious bond between Moshe and the invisible God must have been a source of endless discussions and doubts among the people. At the beginning of parashat Ki Tisa Moshe is alone on the top of Mount Sinai, where he receives detailed instructions from God regarding the building and functioning of the Tabernacle. In the meantime the people of Israel are left alone, without their leader. Uncontrollable thoughts are filling their heads and are sowing a seed of fear in them. The prolonged absence of Moshe provokes deep anxiety – he disappeared! He said that he was going up the mountain to God, but the Israelites, tired of the desert, need God to be down here, next to them. Why is he spending so much time on that mountain? Does God, who needed only one night to dry up the water and to lead the Israelites through the sea, now need forty days and forty nights to carve 10 Commandments on two tablets?! We must act, we must take matters into our own hands! But how? Maybe we should make us a deity, and then God’s power will enter into it and show us the correct path? Moshe is still not coming back, so even more distressing thoughts appear – that this God of his has disappeared along with him, and these thoughts are slowly starting to drive them crazy.

We are tormented by questions about the people’s morality; how could they have come back to idolatry so quickly?! But did they really view the calf as a change of God? Moshe was a visible link to an invisible God. The Israelites did not think that God could be created from the gold of their decorations. This is a mistaken understanding of ancient beliefs. The calf was their new link to God and it was supposed to replace not God, but “this man Moshe”.

Aaron had nothing against this. He was convinced that the people would not believe in a God who cannot be seen. While Moshe demands an unconditional submission to an omnipotent, invisible Deity, Aaron wants to  express the idea of God in a way that can be understood. We can assume that this wasn’t strictly speaking idolatry. An abstract idea of divinity poses a great challenge for modern people, not to mention in the ancient times.

Why choose a calf? They have just been saved from Egyptian slavery. More than one generation was born there and of course they were being raised under the influence of the surrounding culture. Indeed the two main incidents of idolatry described in the Tanach are directly connected to ancient Egypt. One – described in parashat Ki Tisa, and the other was initiated by Yeroboam after he successfully took control over the fragmented Israeli kingdom  (1 Kings 12). The two stories have several things in common. First of all, in both cases the objects of cult had the shape of calves or caws, and secondly: these events took place in a difficult interim period, when the nation needed a sense of safety and unity. The link to Egypt is not an accident. The ancient Egyptians worshiped several deities which made use of the images of bulls and cows. There was a widespread cult of a heavenly cow – the goddess Hathor, sometimes presented as a cow, and then as a woman with a cow’s head and with a solar disk between the horns. A cow was perceived as life-giving; it sustained life through its milk, it was even said about certain Pharaohs that they were fed by Hathor.

Hathor as a cow suckling Hatshepsut, a female pharaoh,  at Hatshepsut’s temple at Deir el-Bahari, 15th century BC

The goddess-cow strengthened, sustained and granted divinity to royal rule. When Yeroboam wanted to further unify his people, he probably made use of “pop-culture”. And similarly the Israelites, while left without a leader, on a hostile territory, with helpless families, in a time of need turned to a familiar cult in order to save themselves in a difficult situation.

Could this incident, which has left such a deep mark in Israel’s memory, have been avoided? Could they have overcome the fear that had poisoned their lives on more than one occasion? Could they have controlled their thoughts?

A similar question is raised in the story „Sipur chasidi”. It describes how a certain Chassid once came to Dov Ber of Mezeritch, called the Great Magid[1], to ask a question and share his doubts if freedom of choice applies to our thoughts as well – “The Torah forbids us to think evil thoughts. But what can we do when evil thoughts come to our mind? Can man control their thoughts?!”. Rather than giving him an answer, the Magid sent him to a remote place, Zhytomyr, to one of his students, rabbi Zeev. In the middle of winter, after weeks of travel, the Chassid knocked on the door, but there was no answer. With nowhere to go, he kept knocking on the door, while the Rabbi himself, just a couple of steps away from him, was reading by a warm fireplace… Finally Rabbi Zeev got up from his chair, he opened the door and welcomed the Chassids with his characteristic kindness and hospitality. After regaining his strength, the Chassid mustered the courage to ask his question. And Rabbi Zeev smiled and said: “I’ve already answered your question”. With his behavior the Rabbi wanted to show that I am the master in my home: “I let in whoever I want, and whoever I don’t want, I keep them outside”.

This story teaches us that every person is the master of their thoughts and only they can decide who can enter and who cannot. If there is chaos in our head, we won’t be able to fulfill our desires, fear will be bringing us down like a heavy stone, and a bad mood will not let us enjoy the rays of sunshine on our face.

The past few years have been a difficult experience for all of us – sickness, decisions about vaccinations, worrying about our loved ones, remote work or even losing one’s job, and also war conflicts. And although Moshe is not present in our lives as well, we shall not give up. And let us thank our ancestors, the Israelites on Sinai, for the possibility to learn from their mistakes.

May there be a will… that we learn how to control our thoughts and actions, so that each one of us can decide autonomously who can enter into our house-mind. After all, positive thinking, optimism and a sense of happiness require conscious skills!

Shabbat Shalom!

Miriam Klimova,
Rabbinic student at HUC in Jerusalem, 
A Rabbi at the Shirat ha-Yam congregation in Haifa.

 

 

 

 

 

 

 

     Translated from Polish by: Marzena Szymańska-Błotnicka

[1] Dov Ber (18th century) was a student of Baal Shem Tov and after his death he succeeded him as the Chassidic leader.

Paraszat Ki Tisa

Paraszat Ki Tisa

(Szemot 30:11 – 34:35)

Miriam Klimova,

studentka rabinacka w Hebrew Union College w Jerozolimie
oraz rabinka kongregacji „Szirat ha-Jam” w Haifie.

 

Mówi się, że to, o czym myślimy, ma tendencję do urzeczywistniania się. Ale czyż człowiek może kontrolować swoje myśli?

Tajemnicza więź Moszego z niewidzialnym Bogiem musiała być źródłem nieustannych dyskusji i wątpliwości wśród ludu. Na początku paraszy Ki Tisa Mosze jest sam na szczycie góry Synaj, gdzie otrzymuje od Boga szczegółowe instrukcje dotyczące budowy i funkcjonowania Przybytku. Tymczasem naród został sam, pozbawiony swojego przywódcy. Niekontrolowane myśli wypełniają ich głowy i zasiewają w nich ziarno strachu. Przedłużająca się nieobecność Moszego wywołuje głęboki niepokój – zniknął! Powiedział, że idzie na górę do Boga, podczas gdy zmęczeni pustynią Izraelici potrzebują, aby Bóg był na dole obok nich. Dlaczego on tak długo siedzi na tej górze? Czy Bóg, który w ciągu nocy wysuszył wodę i przeprowadził Izraelitów przez morze, potrzebuje czterdzieści dni i czterdzieści nocy, aby wyrzeźbić 10 przykazań na dwóch tablicach?! Trzeba działać, wziąć sprawy w swoje ręce! Ale jak? Może zrobić sobie bożka, a wtedy moc Boża wejdzie w niego i wskaże im właściwą drogę?  Mosze wciąż nie wraca, więc kolejne przygnębiające myśli, że ten jego Bóg zniknął razem z nim, zaczynają powoli doprowadzać ich do szaleństwa.

Męczy nas pytanie o moralność ludu, jak mogli tak szybko powrócić do bałwochwalstwa?! Ale czy tak naprawdę w cielcu widzieli zamianę Boga? Mosze był widzialną więzią z niewidzialnym Bogiem. Izraelici nie myśleli, że Bóg może być stworzony ze złota ich ozdób. Jest to błędne zrozumienie starożytnych wierzeń. Cielec był ich nowym łącznikiem z Bogiem i miał zastąpić nie Boga, a „tego człowieka Moszego”.

Aaron nie miał nic przeciwko. Jest przekonany, że ludzie nie uwierzą w Boga, którego nie można zobaczyć. Podczas gdy Mosze żąda bezwarunkowego podporządkowania się wszechmocnemu, niewidzialnemu bóstwu, Aaron chce wyrazić ideę Boga w sposób zrozumiały. Możemy założyć, że nie było to bałwochwalstwo w ścisłym znaczeniu tego słowa. Czysta idea boskości jest wielkim wyzwaniem dla człowieka współczesnego, co już mówić o czasach starożytnych.

Dlaczego właśnie cielec? Dopiero co zostali uratowani z niewoli egipskiej. Tam urodziło się niejedno pokolenie i oczywiście wychowywali się pod wpływem otaczającej kultury. Faktycznie dwa główne przypadki bałwochwalstwa w Tanachu są bezpośrednio związane ze starożytnym Egiptem. Jeden – opisany w paraszy Ki Tisa, a drugi został zapoczątkowany przez Jeroboama po tym, jak z powodzeniem przejął kontrolę nad rozdrobnionym królestwem izraelskim (1 Krl 12). Dwie historie mają kilka wspólnych cech. Po pierwsze w obu przypadkach obiekty kultu miały kształt cieląt lub krów, i po drugie –  wydarzenia miały miejsce w trudnym okresie przejściowym, gdy naród potrzebował poczucia bezpieczeństwa i jedności. Związek z Egiptem nie jest przypadkowy. Starożytni Egipcjanie czcili kilka bóstw, które wykorzystywały wizerunki byków i krów. Rozpowszechniony był kult niebiańskiej krowy – bogini Hathor, która czasami przedstawiana była pod postacią krowy, później jako kobieta z głową krowy i dyskiem słonecznym pomiędzy rogami. Krowa była postrzegana jako życiodajna; podtrzymywała życie poprzez swoje mleko, mówiło się nawet o niektórych faraonach, że byli karmieni przez Hathor.

Hathor jako krowa karmiąca Hatszepsut, kobietę-faraona, w świątyni
 Hatszepsut w Deir el-Bahari, XV w. p.n.e.

Krowa-bogini wzmacniała, podtrzymywała i nadawała boskość królewskim rządom. Jeroboam, chcąc jeszcze bardziej zjednoczyć swój lud, prawdopodobnie sięgnął do „popkultury”. Podobnie Izraelici będąc bez przywódcy, na wrogim terytorium, z bezbronnymi rodzinami, w czasie potrzeby zwrócili się do znajomego kultu, aby uratować się z trudnej sytuacji.

Czy można było uniknąć incydentu, który pozostawił tak głęboki ślad w pamięci Izraela? Czy byli w stanie zwalczyć lęk, który niejednokrotnie zatruwał im życie? Czy mogli zapanować nad swoimi myślami?

Podobne pytanie pojawia się w opowiadaniu „Sipur chasidi”. Opisuje jak pewien chasyd przyszedł kiedyś do Dow Bera z Międzyrzecza zwanego Wielkim Magidem[1] z pytaniem i zwątpieniem, czy wolność wyboru odnosi się również do naszych myśli – „Tora zabrania nam myśleć o złych myślach. Ale co można zrobić, gdy złe myśli przychodzą do głowy? Czy człowiek może kontrolować swoje myśli?!”. Zamiast odpowiedzi Magid wysłał go do dalekiego Żytomierza do jednego ze swoich uczniów, rabina Zeewa. W środku zimy, po tygodniach drogi chasyd zapukał do drzwi, ale nie otrzymał odpowiedzi. Nie mając dokąd pójść, pukał do drzwi, podczas gdy sam rabin, zaledwie kilka kroków dalej, czytał przy ciepłym palenisku… W końcu rabin Zeew podniósł się z krzesła, otworzył drzwi i przyjął chasydów z charakterystyczną dla siebie serdecznością i gościnnością. Po odzyskaniu sił chasyd odważył się zadać swoje pytanie. A rabin Zeew uśmiechnął się i powiedział: „Odpowiedziałem już na twoje pytanie”. Swoim zachowaniem rabin pragnął pokazać, że jestem panem w swoim domu: „Kogo chcę, tego wpuszczam, a kogo nie chcę, tego zostawiam na zewnątrz”.

Morał tej opowieści jest taki, że każdy człowiek jest panem swoich myśli i tylko on może decydować, kto wchodzi, a kto nie. Jeśli w naszej głowie będzie panował chaos, nie będziemy w stanie urzeczywistniać naszych pragnień, strach ciężkim kamieniem będzie ciągnął nas w dół, zły nastrój nie pozwoli cieszyć się promieniami słońca na twarzy.

Ostatnie kilka lat były dla nas wszystkich trudnym doświadczeniem – choroba, decyzje o szczepieniach, strach o bliskich, praca zdalna lub w ogóle utrata pracy, ponadto konflikty wojenne. I chociaż w naszym życiu też nie ma Moszego, nie poddamy się. A naszym przodkom Izraelitom na Synaju podziękujemy za możliwość uczenia się na ich błędach.

Niech będzie taka wola… abyśmy nauczyli się kierować swoimi myślami i działaniami, aby każdy z nas samodzielnie decydował, kogo wpuszczać do swojego domu-umysłu. Przecież pozytywne myślenie, optymizm czy poczucie szczęścia wymaga świadomej umiejętności!

Szabat Szalom!

Miriam Klimova,
Rabbinic student at HUC in Jerusalem, 
A Rabbi at the Shirat ha-Yam congregation in Haifa.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[1] Dow Ber (18 wiek) był uczniem Baal Szem Towa, a po jego śmierci został jego następcą jako przywódca chasydów.

Parashat Yitro

Parashat Yitro – פרשת יתרו

Shmot 18:1-20:23

Miriam Klimova,
Rabbinical student at Hebrew Union College in Jerusalem and the Rabbi of the „Shirat ha-Jam” congregation in Haifa.

Does human behavior depend on one’s nationality? One’s character, thinking and feeling, wisdom – do they depend on one’s ethnic background or religion?

This week, as we read Parasha Yitro, we are in one of the most important Shabbats in terms of Torah reading. After about ten weeks from their liberation, the Israelites have set up a camp in front of a holy mountain. The exodus from Egypt represents the physical birth of Israel as a nation, but the spiritual meaning of its existence is supposed to be defined exactly here – at Mount Sinai. Without the revelation and the covenant Israel would not differ in any way from other nations; it is exactly thanks to them that the Israelites will become a goy kadosh – a holy people. It’s worth emphasizing that the covenant will be made not only with those present at that moment,  but   “both with those who are standing here with us this day before the Eternal, our God and with those who are not with us here this day.”, which means even with the yet unknown descendants of those who witnessed it. (Dvarim 29:14).

The scene looks very dramatic: thunders, lightning, clouds of smoke and fire, the sound of the shofar sounding louder and louder. The Midrash describes the giving of the Torah as a mysterious and powerful event. In the Babylonian Talmud in Tractate Shabbat 88A it says that God forced the people of Israel to accept the Torah on Mount Sinai:

„Va-itjacvu be-tachtit ha-har” – “they took their places at the foot of the mountain” (Shemot 19:17). Rabbi Avdimi bar Ḥama bar Ḥasa said: the Jewish people actually stood beneath the mountain, and the verse teaches that the Holy One, Blessed be He, overturned the mountain above the Jews like a tub, and said to them: If you accept the Torah, excellent, and if not, there will be your burial.

We can find a similar story about a “mountain hanging over the Israelites” in Tractate Avoda Zara 2B. The story’s background is a question about other nations of the world and their right to accept the Torah. According to the Talmud God had already offered to give the Torah to other nations earlier, but they didn’t want it. So, when He came to the Israelites:

 “…the Holy One, Blessed be He, overturned the mountain above the Jews like a tub, and said to them: If you accept the Torah, excellent, and if not, there will be your burial”

That’s what the Midrash says…  Whether we believe these words or not, in our parasha the Israelites will become “chosen among all nations(Shmot 19:5). The promise of a special chosenness will be the key factor in Jewish life for thousands of years. It is exactly in parasha Yitro where the culmination point of the Book of Shmot takes place – God is revealed to the people of Israel. God reveals the fundamental rules of the Torah which we call the Ten Commandments or the Decalogue.

Why is such an important Parasha named after a goy – a Midianite priest? Who was this man? Why did he come? From where and for what purpose?

Rabbi Gil Nativ, Phd, believes that according to the traditional rule the name of this week’s Parasha should be “Vaishma”, after its first meaningful word:

 „and Yitro heard…” (Shmot 18:1).

Just like Parashot Vayetze and Vayishlach in the book of Bereshit and  Vaikra at the beginning of the book of Vaikra, Vayelech in the Book of Devarim. Each of these names is a past tense verb in the third person singular. Nonetheless, our tradition preferred to name this Parasha after  Mose’s father-in-law – Yitro.

The Torah portrays him as a man of strong religious beliefs, hospitality and wisdom. It was him who gave shelter to a refugee from Egypt and gave him his daughter Tzipora as a wife. During the meeting Moshe told his father-in-law everything that God had done to the Pharaoe and the Egyptians and how God had liberated his nation. Yitro rejoiced after hearing that and made offerings to the God of Israel!

Yitro gave Moshe wise advice on how to enforce justice (Shmot 18:19-23), and in a later passage in the Book of Bemidbar he was invited by Moshe to join Israel permanently during the conquering and settlement in Canaan. Although he declined this invitation, he came back to his country as a loyal friend of Israel – he was Israel’s friend from the moment when he became related to Moshe.

Midrash Vajikra Raba 9:3 tells a story about a man who didn’t know the Torah or even how to say a blessing, but he behaved appropriately towards people. This story led to the creation of a Talmudic rule, according to which  “Derech Eretz kadma la-Tora” – appropriate behavior precedes the Torah.

Yitro is a wonderful example of this rule, especially since he is someone who comes from the outside and not from the people of Israel. He appears  before the offering of the Torah to share his wisdom and teach us appropriate behavior. This way the Talmud states loud and clear that it’s possible, and even worthwhile, to learn from persons who are not part of the Jewish people!

Every person deserves respect from others. But often our pride, our prejudices and our fear make us blind. In contemporary times we find ourselves in a multicultural environment on a daily basis. People can be good, people can be bad. But dividing them based on the color of their skin, their ethnic and national background, their religion or lack thereof, sexual orientation, gender, age or disabilities shows a lack of respect towards God Himself, who created everyone in His image and likeness. No person can declare that they’re better than others.

Yitro was not a Jew, and Moses was a refugee. If he spoke Hebrew, he must have certainly had a heavy Egyptian accent.

May there be a will that we learn how to see in front of us first and foremost a human being.

בָּרוּךְ אַתָּה יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ מֶלֶךְ הָעוֹלָם פֹּקֵחַ עִוְרִים:

„Blessed are You, o Adonai, our God, who rules the universe, opening the eyes of the blind”. (Siddur, Morning blessings)

Shabbat Shalom!

Miriam Klimova,
Rabbinic student at HUC in Jerusalem, 
A Rabbi at the Shirat ha-Yam congregation in Haifa.

Paraszat Jitro

Paraszat Jitro – פרשת יתרו

Szmot 18:1-20:23

Miriam Klimova,
studentka rabinacka w Hebrew Union College w Jerozolimie
oraz rabinka kongregacji „Szirat ha-Jam” w Haifie.

Czy zachowanie człowieka zależy od narodowości? Charakter, myślenie i odczuwanie, mądrość – czy zależą od pochodzenia etnicznego lub wyznania?

W tym tygodniu, czytając paraszę Jitro, jesteśmy w jednym z najważniejszych szabatów pod względem czytania Tory. Po około dziesięciu tygodniach od wyzwolenia Izraelici rozbili obóz naprzeciwko świętej góry. Wyjście z Egiptu stało się fizycznymi narodzinami Izraela jako narodu, jednak duchowe znaczenie jego istnienia ma nastąpić właśnie tu – na Górze Synaj. Bez objawienia i przymierza Izrael nie różniłby się niczym od innych narodów; to właśnie dzięki nim Izraelici staną się goj kadosz – ludem świętym. Warto podkreślić, iż przymierze zawarte będzie nie tylko z obecnymi w tamtej chwili,  „lecz z każdym, który tu z wami  stoi dziś przed obliczem Wiekuistego, Boga waszego, i z tym, którego tu nie ma dzisiaj”, to znaczy nawet z nieznanymi na razie potomkami samych jego świadków (Dwarim 29:14).

Scena wygląda niezwykle dramatycznie: grzmoty, błyskawice, kłęby dymu i ognia, dźwięk szofaru rozbrzmiewa coraz głośniej i głośniej. Midrasze opisują dawanie Tory jako tajemnicze i potężne wydarzenie. W Talmudzie Babilońskim Traktat Szabat 88A opowiada się, że Bóg zmusił lud Izraela do przyjęcia Tory na górze Synaj:

„Wa-itjacwu be-tachtit ha-har” – „uszykowali się pod górą” (Szemot 19:17). Powiedział Raw Awdimi bar Chama bar Chasa: naród Izraela rzeczywiście stanął pod górą, werset ten uczy, że Święty, błogosławiony, przewrócił górę nad Izraelitami jak wannę i powiedział do nich: „Albo przyjmiecie Torę teraz, albo będziecie pochowani tutaj!”

Podobną opowieść o „wiszącej nad Izraelitami górze” spotykamy w Traktacie Awoda Zara 2 B. Historia toczy się na tle pytania odnośnie innych narodów świata i ich prawa do przyjęcia Tory. Według Talmudu Bóg już wcześniej zaproponował podarować Torę   innym narodom, jednak one nie chciały jej przyjąć. Więc gdy przyszedł do Izraelitów:

 „… Święty, błogosławiony, przewrócił górę nad nimi jak wannę i powiedział: „Albo przyjmiecie Torę teraz, albo będziecie pochowani tutaj!”.

Tyle midrasz…  Uwierzymy tym słowom czy nie, w naszej paraszy Izraelici staną się „wybranymi z pomiędzy wszystkich ludów” (Szmot 19:5). Obietnica szczególnego wyboru będzie kluczowym czynnikiem w życiu żydowskim przez tysiąclecia. To właśnie w paraszy Jitro następuje punkt kulminacyjny Księgi Szmot, objawienie się Boga ludowi izraelskiemu. Bóg objawia podstawowe zasady Tory, które nazywamy Dziesięcioma Przykazaniami lub Dekalogiem.

Dlaczego tak ważna parasza nazywa się od imienia goja – kapłana Midianu? Kim był ten człowiek? Dlaczego przyszedł? Skąd i w jakim celu?

Rabin dr Gil Nativ uważa, że według tradycyjnej zasady nazwa paraszy w tym tygodniu powinna była brzmieć „Waiszma”, jak pierwsze znaczące jej słowo:

 „I usłyszał Jitro…” (Szmot 18:1).

Podobnie jak parasze „Wajece”, „Wajiszlach” w księdze Bereszit i „Wajikra” na początku Księgi Wajikra, „Wajelech” w Księdze Dewarim. Każda z tych nazw jest czasownikiem czasu przeszłego w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Mimo to tradycja wolała nazwać paraszę imieniem teścia Moszego – Jitro.

Tora przedstawia go jako człowieka o silnych religijnych przekonaniach, gościnności i mądrości. To on zapewnił schronienie uchodźcy z Egiptu i dał mu za żonę swoją córkę Ciporę.  W czasie spotkania Mosze opowiedział swemu teściowi wszystko, co Bóg uczynił faraonowi i Egipcjanom, i jak Bóg wybawił jego naród. Jitro cieszył się z tego i złożył ofiary dla Boga Izraela!

Jitro udzielił Moszemu mądrej rady, jak wymierzać sprawiedliwość (Szmot 18:19-23), a w późniejszej wzmiance w Księdze Bemidbar został zaproszony przez Moszego do przyłączenia się na stałe do Izraela podczas podboju i zasiedlania Kanaanu. Chociaż odrzucił to zaproszenie, powrócił do swego kraju jako lojalny przyjaciel Izraela, jakim był od chwili, gdy został spokrewniony z Moszem.

W Midraszu Wajikra Raba 9:3 znajdziemy opowieść o człowieku, który nie znał Tory, a nawet nie umiał powiedzieć błogosławieństwa, ale zachowywał się właściwie wobec ludzi. Opowieść ta spowodowała ustanowienie zasady talmudycznej, według której „Derech Erec kadma la-Tora” –   właściwe zachowanie poprzedza Torę.

Jitro jest cudownym przykładem tej zasady. Właśnie on, osoba, która pochodzi z zewnątrz, a nie z narodu Izraela. Przychodzi przed darowaniem Tory, aby podzielić się swoją mądrością, nauczyć nas właściwego zachowania. Tym samym Talmud głośno stwierdza, że można, a nawet warto uczyć się od ludzi, którzy nie są częścią narodu żydowskiego!

Każdy człowiek zasługuje na szacunek ze strony innych. Jednak często nasza duma, nasze uprzedzenia, nasz strach czynią nas ślepymi. W czasach współczesnych codziennie znajdujemy się w środowisku wielokulturowym. Ludzie bywają dobrzy, ludzie bywają źli. Ale dzielenie ze względu na kolor skóry, pochodzenie etniczne i narodowość, wyznanie lub jego brak, orientację seksualną, płeć, wiek czy niepełnosprawność jest przejawem braku szacunku dla samego Boga, który stworzył każdego na swój obraz i podobieństwo. Żaden człowiek nie może uznawać siebie za lepszego od innych.

Jitro nie był Żydem, a Mosze był uchodźcą. Jeśli mówił po hebrajsku, to na pewno miał ciężki akcent egipski.

Niech będzie taka wola, abyśmy nauczyli się widzieć przed sobą przede wszystkim człowieka.

בָּרוּךְ אַתָּה יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ מֶלֶךְ הָעוֹלָם פֹּקֵחַ עִוְרִים:

„Błogosławiony jesteś, o Adonaj, nasz Boże, co władasz wszechświatem, otwierający oczy ślepym”. (Sidur, Błogosławieństwa poranne)

Szabat Szalom!

Miriam Klimova,- studentka rabinacka w Hebrew Union College w Jerozolimie
oraz rabinka kongregacji „Szirat ha-Jam” w Haifie

SHABBAT CHOL HAMO’ED

SHABBAT CHOL HAMO’ED

Rabbi Dr. Walter Rothschild

This is in all likelihood the strangest Pesach festival in recent Jewish history – and the experience is a worldwide one. The governments of various countries have simply announced – as part of a series of measures including schools and universities but also industries and commerce – that all places of worship are to be closed down. Churches, Mosques and Synagogues. Not, it seems, as a form of religious persecution – we have certainly experienced this in the past, especially in atheist or Communist countries which are so insecure, so afraid of their citizens believing in anything else than their own Party doctrine – and not as a form of antisemitism, imposed by those who are so insecure in their own belief in God that they fear anyone who has a different form of that same belief – for it affects all religions equally. No, the decree has come from above with great suddenness and it has been accepted and – initially at least, as I write this – it has been accepted as a sensible, necessary, positive measure. Maybe in a few weeks, when the boreShabbat Chol HaMo’eddom and the frustration and the human need for social contact builds up, the mood may change; but at the time the decrees were made – and this is a matter of record – nobody complained, no bishop, no imam, no chief rabbi. The expressed need to reduce the risks of spreading an invisible plague were seen as overcoming all else. The concepts of open borders or free right to meet or even the right to gather and worship together were all abrogated by decree from above – no election, no referendum, no opinion poll, no choice.

Ironically, and this is why I referred earlier to ”modern Jewish history”, the best parallel that I can find is with the absolutely very first Pesach of all. It is described of course in the Book of Shemot and on this occasion the Israelites are commanded first to prepare and hoard food in advance – a form of 'hamstering’ or panic-buying – and to prepare to collect things from their neighbours – and then to spend a night in what is now called 'Lockdown’ behind closed doors, huddling in their smeared homes while, outside in the Land of Egypt, an invisible plague spread and took away the lives of all the first-born…. the oldest members of each generation. As it turned out, the Israelites were then expelled in the middle of that very night – there was no time to apply the regulations for what to do with any portions of the roast lamb that were left over – and had to move forward into the next significant phase of their transition into a People.

Now, after the Seder Evening, on Shabbat Chol HaMo’ed we read the passage from Shemot chapter 13 in which the significance of this event is stressed. It is SO important that one should recall it each year, even when God has brought us into the land of the Canaanites and the Emorites and the Hittites and others. The act of Yetziat Mitzrayim, the Leaving of Egypt, is THE key experience.

What do we know of Egypt? Let me here restrict myself to the Bible and put aside all knowledge gained from Egyptologists and archaeologists, not because it is not important as such but because it is not important to the Biblical narrative. We know that Egypt is actually two countries, Upper and Lower, hence the word 'Mitzrayim’, the suffix ’-ayim’ means 'Two, a Pair’. Yet there is only one ruler, called a Par’oh, or Pharaoh. He is clearly an absolute ruler. Even his domestic servants should fear for their liberty and their lives, one tiny mistake can lead to dreadful consequences. We know that he has wizards and magicians as his advisers, rather than political and economic advisers. Since they are asked to do so, we know they are meant to interpret dreams, but they fail on one important occasion; they are able to emulate certain plagues, but not cure them, and are eventually overwhelmed. We know he worships many gods. We know he has a modern army with many horses and chariots – this is a mobile army, not a bulky slow infantry living off the land but a swift striking force designed to transport troops quickly across the packed sands of the Egyptian desert. We know that he has a prison and a chief bodyguard who is in charge of the prisoners and that when someone is accused there is no form of trial, of defence, of calling witnesses. We know that the Egyptians look down on nomadic shepherds for they are by nature farmers and townspeople, they water their fields by digging canals and channels rather than praying for rain, they rely upon a regular annual inundation from the Nile. We know there are slave markets where travelling caravans can sell for profit people they have found and kidnapped along their way. We know that when the famine hits them they have no option but to buy back – if necessary with their land and their freedom – the grain that had been taxed from them by the Pharaoh during the years of abundance and then stored in special silos and warehouses. We know the Pharaoh can initiate enormous building projects and summon forced labour and all the materials required in order to carry them out.

If one makes a list like this one finds that, even without the help of archaeologists and those who can read hieroglyphs – we already know a great deal about Egypt and a lot of it is unpleasant. It is a dictatorship where an entire group of people can be let in – if they happen to be the family of a high official – or alternatively an entire ethnic group can be enslaved and even murdered – if they no longer enjoy this 'Protektsia’. A new Pharaoh can simply overturn the generous moves of a previous Pharaoh; there is no sense of human rights, no sense of loyalty between the ruler and the peoples.

The Israelites are to recall this. To read it every year, to talk about it with their children, whether the children are interested or not, to remind themselves of the experience of powerlessness and the fear of the unknown, the feeling of ecstatic relief when their oppressors and pursuers are eliminated. They are to thank God for this and God alone, no human agent. They are to remember it in the dark times as well – for our history provides many such and the world is not yet redeemed. With the sense of taste they are to experience the bitterness of slavery, the salt of tears, the dry bread of poverty. With prayers and songs and shared hospitality they are to strengthen the feeling of unity and nationhood.

This year – well, ”Why will this night be different from all other Seder Nights?” The opportunities to come together in the real as opposed to the virtual world will be limited, the numbers of those who do gather together will be limited, many of us will be isolated and will find it hard to feel a sense of freedom. We realise this and we cannot do much more than offer comfort.

But – the basic message remains. Maybe our method of celebrating will have to be different and the means available to us for celebrating too, but our reason for celebrating remains the same. The Seder is not just the meal, it is the message and the message remains the same. So – wherever you are when you read this – I hope you have or have had a Seder, I hope you will or will have read the Haggadah, and Shabbat Shalom and Moadim LeSimchah!

Rabbi Dr. Walter Rothschild

SZABAT CHOL HAMOED

SZABAT CHOL HAMOED

Rabin dr Walter Rothschild

 

Jest to najprawdopodobniej najdziwniejsze święto Pesach w najnowszej historii żydowskiej i jest to doświadczenie, z którym mierzy się obecnie cały świat. Rządy różnych państw po prostu ogłosiły  w ramach szeregu działań dotykających szkoły i uniwersytety, ale również niektóre sektory przemysłu i handlu – że wszystkie miejsca kultu religijnego mają zostać zamknięte. Kościoły, meczety i synagogi. Nie jest to, jak się wydaje, forma prześladowań religijnych, których z pewnością doświadczaliśmy w przeszłości (zwłaszcza w krajach ateistycznych albo komunistycznych, które są tak niepewne siebie i tak bardzo obawiają się, że ich obywatele będą wierzyć w cokolwiek innego niż w ich własną doktrynę partyjną), nie jest to również działanie motywowane antysemityzmem –  narzucane przez tych, którzy są tak niepewni w swojej własnej wierze w Boga, że obawiają się każdego, kto reprezentuje inną formę tej samej wiary  jako że  rozporządzenia te dotyczą w takim samym stopniu wszystkich religii. Nie, dekret ten przyszedł z góry bardzo nagle, został przyjęty i  przynajmniej początkowo, gdy piszę te słowa – został zaakceptowany jako rozsądne, konieczne i pozytywne działanie. Być może za kilka tygodni, kiedy znudzenie, frustracja i ludzka potrzeba kontaktów towarzyskich zaczną narastać, nastroje się zmienią; jednak w czasie, kiedy te rozporządzenia zostały wydane i można to sprawdzić  nikt nie narzekał: żaden biskup, żaden imam, żaden naczelny rabin.

Potrzeba zredukowania ryzyka rozpowszechniania się niewidzialnej plagi była postrzegana jako przewyższająca wszystko inne. Koncepcje otwartych granic, swobodnego prawa do zgromadzeń albo nawet prawa do wspólnego gromadzenia się i modlenia – wszystko to zostało anulowane na mocy narzuconego z góry dekretu – bez żadnych wyborów, żadnego referendum, żadnego sondażu badającego opinię publiczną, bez pozostawienia wyboru.

Jak na ironię, i właśnie dlatego mówiłem wcześniej o „współczesnej historii żydowskiej” – najlepszym porównaniem, jakie mogę znaleźć do obecnej sytuacji, jest absolutnie pierwsze świętowanie Pesach. Zostało ono oczywiście opisane w księdze Szemot i z tej okazji Izraelitom nakazuje się najpierw z wyprzedzeniem przygotować i zgromadzić żywność – jest to forma „chomikowania” albo „panicznego wykupowania”; nakazuje im się też, żeby się przygotowali, żeby zgromadzili rzeczy od swoich sąsiadów, a potem żeby spędzili noc w tym, co obecnie nazywamy „zamknięciem czy też izolacją”, za zamkniętymi drzwiami, stłoczeni w swoich wymazanych domach, podczas gdy na zewnątrz w ziemi egipskiej niewidzialna plaga szerzyła się i odbierała życie wszystkim pierworodnym… najstarszym członkom każdego pokolenia. Jak się okazało, Izraelici zostali potem wygnani w środku tej samej nocy – nie było czasu, żeby zastosować regulacje określające, co zrobić z pozostałymi porcjami pieczonego baranka – i musieli przejść do kolejnej ważnej fazy procesu stawania się jednym ludem.

Teraz, po wieczornym sederze, w Szabat Chol HaMoed czytamy fragment z 13 rozdziału księgi Szemot, w którym podkreślone zostaje znaczenie tego wydarzenia. NIEZWYKLE ważne jest, żeby przypominać sobie o nim co roku, nawet po tym, jak Bóg przyprowadził nas już do ziemi Kananejczyków, Amorytów, Hetytów i innych. Akt jecijat Micrajim, „opuszczenia Egiptu”, jest ZASADNICZYM, posiadającym fundamentalne znaczenie doświadczeniem.

Co wiemy o Egipcie? Ograniczę się tutaj do informacji dostępnych w Biblii i odłożę na bok całą wiedzę uzyskaną od egiptologów i archeologów, nie dlatego, iż jest ona sama w sobie nieważna, ale ponieważ nie jest ona znacząca dla narracji biblijnej. Wiemy, że Egipt jest w istocie podzielony na dwa kraje, Górny i Dolny, stąd też słowo „Micrajim” – przyrostek „-ajim” oznacza „dwa, para”. A jednak jest tylko jeden władca, zwany faraonem. Jest on najwyraźniej władcą absolutnym. Nawet jego służący powinni drżeć o swoją wolność i życie, jako że nawet za jeden malutki błąd mogą grozić straszne konsekwencje. Wiemy, że jego doradcami są czarodzieje i magicy raczej niż doradcy polityczni i ekonomiczni. Jako że zostają o to poproszeni, wiemy, że do ich zadań należy interpretowanie znaczenia snów, lecz odnoszą porażkę przy jednej ważnej okazji; są wprawdzie w stanie naśladować niektóre plagi, ale nie potrafią zapobiec związanym  z  nimi zagrożeniom i z czasem sytuacja zaczyna ich przerastać. Wiemy, że faraon oddaje cześć wielu bogom.

Wiemy, że ma nowoczesne wojsko z wieloma końmi i rydwanami – jest to mobilna armia, a nie opieszała, wolna piechota żywiąca się tym, co udało się znaleźć na polach; jest to szybko uderzająca siła umożliwiająca szybkie transportowanie wojsk przez pełne piasku egipskie pustynie. Wiemy, że ma więzienie i naczelnego ochroniarza, który sprawuje nadzór nad więźniami; wiemy też, że kiedy ktoś zostaje o coś oskarżony, nie ma żadnego procesu, obrony czy wzywania świadków. Wiemy, że Egipcjanie pogardzają nomadycznymi pasterzami, jako że są z natury rolnikami i ludźmi miastowymi; wiemy, że nawadniają swoje pola, kopiąc kanały i tunele raczej niż modląc się o deszcz, są też uzależnieni od regularnego, corocznego zalewania gruntów przez Nil. Wiemy, że są tam targi niewolników, na których podróżne karawany mogą sprzedawać dla zysku osoby, które znaleźli i porwali po drodze. Wiemy, że kiedy na Egipcjan spada głód, nie mają wyboru i muszą odkupić  w razie konieczności płacąc za to własną ziemią i własną wolnością – zboże, które zostało od nich wcześniej ściągnięte w formie podatku przez faraona podczas lat urodzaju, a następnie było przechowywane w specjalnych silosach i magazynach. Wiemy, że faraon może zainicjować ogromne projekty budowalne, wezwać pracowników przymusowych i pozyskać wszystkie materiały wymagane w celu zrealizowania tych projektów.

Po sporządzeniu takiej listy okaże się, że nawet bez pomocy archeologów i znawców hieroglifów i tak wiemy już całkiem sporo o Egipcie, i są to często mało przyjemne informacje. Jest to dyktatura, do której może zostać wpuszczona cała grupa ludzi – jeśli będą akurat rodziną wysokiej rangi urzędnika – albo dla odmiany cała grupa etniczna może zostać zniewolona,
a nawet wymordowana jeśli nie korzystają już z takiej „protekcji”. Nowy faraon może po prostu unieważnić szczodre decyzje poprzedniego faraona; nie przywiązuje się tam żadnej wagi do praw człowieka ani do lojalności pomiędzy władcą a ludnością.

Izraelici mają sobie o tym wszystkim przypominać. Mają o tym czytać co roku, mają o tym rozmawiać ze swoimi dziećmi niezależnie od tego, czy dzieci są tym zainteresowane czy nie, mają sobie przypominać o doświadczeniu bezsilności i strachu przed nieznanym oraz o uczuciu ekstatycznej ulgi, kiedy ścigający ich prześladowcy zostają zlikwidowani. Mają za to dziękować tylko i wyłącznie Bogu, a nie jakiemukolwiek ludzkiemu pośrednikowi. Mają o tym pamiętać również w mrocznych czasach – jako że w naszej historii jest pod dostatkiem takich wydarzeń,
a świat nie został jeszcze zbawiony. Zmysłem smaku mają doświadczać goryczy niewoli, słonego smaku łez, suchego chleba biedy. Za pomocą modlitw, pieśni i gościnności mają pogłębiać uczucie jedności i bycia jednym narodem.

A w tym roku – cóż, „dlaczego ta noc będzie się różnić od wszystkich innych nocy  sederowych?”. Możliwości gromadzenia się wspólnie w świecie realnym raczej niż wirtualnym będą ograniczone; liczba tych, którym uda się wspólnie zgromadzić będzie ograniczona; wielu z nas będzie odizolowanych i trudno będzie nam doświadczyć poczucia wolności. Zdajemy sobie
z tego sprawę i nie możemy uczynić wiele więcej niż zaoferować słowa pociechy.

Niemniej  podstawowe przesłanie pozostaje takie samo. Być może nasz sposób świętowania będzie musiał być inny, a podczas świętowania będziemy mieć do dyspozycji inne środki – ale nasz powód do świętowania pozostaje taki sam. Seder nie sprowadza się tylko do samego posiłku: jest pewnym przesłaniem – i to przesłanie pozostaje takie samo. Tak więc – gdziekolwiek byście nie byli, gdy przeczytacie te słowa – mam nadzieję, że uczestniczycie albo już uczestniczyliście w sederze i mam nadzieję, że przeczytacie albo już przeczytaliście Hagadę. Szabat szalom i moadim lesimcha!

Rabbi Dr. Walter Rothschild.

Tłum. Marzena Szymańska-Błotnicka

Teruma

Równowaga pomiędzy tym, co materialne a tym, co duchowe

Refleksja nad paraszą Teruma

Menachem Mirski

Czytana w tym tygodniu porcja Tory jest poświęcona w całości strukturze Miszkanu. Słowo „miszkan” pochodzi od hebrajskiego rdzenia oznaczającego  szachan, co oznacza „mieszkać”; przybytek był uważany za ziemskie mieszkanie  czy też siedzibę Boga.

Bóg wydaje Mojżeszowi następujące instrukcje: „Powiedz [ludowi] izraelski[emu], aby zebrał dla mnie dar ofiarny. Od każdego człowieka, którego pobudzi serce jego (…)” (Szemot/ks. Wyjścia 25, 2). Następnie mamy całą listę materiałów, przy użyciu których ma zostać wybudowany przybytek. Jest to całkiem imponująca lista, obejmująca złoto, srebro, brąz, drewno akacjowe, skóry delfinów, szkarłatną przędzę, len etc. Całość, włącznie z artystycznym wykonaniem,  wygląda dość kosztownie, zwłaszcza dla nomadycznego plemienia żyjącego na pustyni.

Nie mamy pewności, czy te opisy adekwatnie odzwierciedlają rzeczywistość tego konkretnego momentu w historii żydowskiej, czy też stanowią późniejszą idealizację wczesnej historii Izraela. Ale wydaje się prawdopodobne, że Miszkan musiał być kosztowny, żeby ludzie cenili sobie jego obecność, dbali o niego i żeby czuli się wyjątkowo w jego wnętrzu.

Istnieje zasada psychologiczna głosząca, że jeśli w coś zainwestujemy, to będziemy to bardziej cenić. Każdy z nas przyzna też, że nie przeszkadza nam wydawanie dużych ilości pieniędzy na rzeczy, które naprawdę kochamy. Dlatego też bogactwo przybytku i jego splendor miały działać na poziomie psychologicznym i z pewnością osiągnęły taki efekt. Istnieje też jednak inne prawo psychologiczne i socjologiczne – iż ludzie często nie doceniają różnych rzeczy, a zwłaszcza nowe pokolenia wychowywane w środowisku, w którym dana rzecz istniała od zawsze. Oczywiste jest też, że wszystko – jeśli wystarczająco się o to nie dba, z czasem samo z siebie ulega zniszczeniu, stając się tym samym mniej atrakcyjne.

Ale nie to było powodem, dla którego Izraelici, po tym jak podbili Ziemię Obiecaną, zaczęli się nieustannie oddalać od religii i tradycji swoich przodków.   Przejawiali skłonność do oddawania czci bożkom, zaczynając od wydarzeń ze złotym cielcem, i przypuszczalnie dla wielu z nich kulty kananejskie były całkiem atrakcyjne. Generalnie rzecz biorąc ludzie – aż do dziś –  mają tendencję do czczenia bożków i wydaje się to być uniwersalną, obecną w różnych kulturach cechą ludzkości, której niektóre kultury religijne wypowiedziały wojnę na jakimś etapie historii. Kwestia czczenia bożków sprowadza się w istocie do pytania o rozpoznawanie i oddawanie czci prawdziwym wartościom. Czy my, we współczesnym świecie, możemy sobie wyobrazić, że ludzie mieliby oddawać pokłony posągom? Trudno jest nam sobie wyobrazić, żeby miało się to wydarzyć w dosłownym tego słowa znaczeniu, żeby oddawać pokłony czemuś będącemu zaledwie przedmiotem raczej niż idei, którą ów przedmiot reprezentuje. Ale z pewnością widzieliśmy, jak ludzie wysławiali i oddawali cześć rezultatom ludzkiej pracy. Z pewnością nie ma nic złego w docenianiu i uznawaniu wartości ludzkich wynalazków oraz dzieł ludzkich rąk i technologii. Lecz jeśli zyskuje to znaczenie religijne, gdy zamiast oddawać cześć czemuś pochodzącemu ze sfery duchowej, oddajemy cześć jakiemuś elementowi sfery materialnej, może to być oznaką problemu.

Millenialsi często myślą, że są mądrzejsi z uwagi na przewagę technologiczną, jaką mają nad starszymi pokoleniami. W istocie możemy się zgodzić, że wszystkie pokolenia od początku ery technologicznej i przemysłowej myślały o sobie właśnie w taki sposób. Ale jednocześnie mierzyły się z nowymi wyzwaniami, z którymi nie musiały sobie radzić starsze pokolenia. Musiały nauczyć się nowych rzeczy i wykształcić nowy rodzaj mądrości.

Jako że rozwój technologiczny zmienia dynamikę pomiędzy sferą duchową i materialną w obrębie naszej egzystencji, musimy nieustannie znajdować równowagę pomiędzy nimi w naszym myśleniu i działaniu. Zaś kiedy już znajdziemy odpowiednią równowagę, oba te wymiary ludzkiej egzystencji stają się nierozróżnialne. Rzecz materialna, która posiada wewnętrzną wartość, zawiera jednocześnie pewne znaczenie – trzeba jednak pamiętać, że podlega ona działaniu czasu i może zniknąć, o ile nie będzie podtrzymywana i odnawiana poprzez ludzkie działanie.

Szabat szalom!

Menachem Mirski

Tłum. Marzena Szymańska-Błotnicka