Killing Anger. Thoughts on Parashat Bereshit.

Killing Anger.

Thoughts on Parashat Bereshit.

Menachem Mirski

[…] The Eternal approved Abel and his offering, but did not approve Cain and his offering. Cain was filled with rage; his face fell. The Eternal One then said to Cain, “Why are you so angry? Why your fallen face? Would you not do well to lift it? For if you do not do well – sin crouches at the door; you are the one it craves and yet you can govern it.

[Bereshit 4:4-7]

Why did Cain murder Abel? The Midrash offers us a number of explanations, each of which concerns the rivalry of the brothers and represents a different philosophical reason for it. According to one Midrash, it all boils down to what has caused much strife in families throughout the ages, namely, the division of property and inheritance. Seeing that they were the only two humans around, Cain and Abel decided to divide “ownership” of the world. One would take all the lands and things that grow from it, while the other would take movable objects such as animals and the like. Thus, one became a farmer and the other a shepherd (Bereshit Rabbah 22:7). Another explanation is that they were fighting over a woman. According to the Midrash, both Cain and Abel were born with twin sisters, whom they married. However, Abel was actually born with two sisters, and they fought over who would marry the extra wife. Cain said he was the oldest and thus it was his right, while Abel claimed that since she was born with him, it was his right. Another explanation concerns “theological reasons”. Cain, upon seeing that his offering was not accepted but his brother’s was, said to Abel, “It appears that God isn’t just and shows favoritism.” Replied Abel, “Heaven forbid that it be as you say; rather, the reason why my offering was accepted was because it was better.” Cain, in turn, replied, “It appears that there is no reward and punishment for good or bad.” Said Abel, “Surely the righteous are rewarded and the wicked punished.” It was from this quarrel that Cain ended up killing Abel. (Targum Yonatan on Bereshit 4:8).

I will propose here a different answer, which may seem completely trivial: Cain killed Abel, because he became angry and could not control it. This simple answer is suggested in verse 7 of this chapter. The thing is that it is true, as many of the trivial truths are and that’s why scholars and ordinary people reject them, laughing at them because “everyone knows that” and “there is nothing to talk about”.

But is there really nothing to talk about? It is the frustration and anger that flows from it that is one of the reasons why people in the entire world choose and support those who create anti-democratic, totalitarian political systems and this is the first cause of the enormity of evil which later emerges from it. It is anger and lack of control over it that is a direct cause of many crimes, including “hell on earth” created by some human beings for other human beings. Of course, after some time people are looking for its “deeper reasons”, hoping that when they discover them, it will help to remove evil from this world, or at least – not to commit it again. We all also know that constant anger may cause health problems and may even be an immediate cause of death, resulting in stroke etc.

So why not try to deal simply with anger itself, this “ordinary” human tendency? As a global task, it seems to be hopelessly utopian, because it requires a transformation of the universal “human nature”, and this is beyond the capabilities of every mortal. Nevertheless, within ourselves and our close relations with others, we can do a lot in this matter. Let me briefly describe my own concept of how to do it, based on my experiences, attempts, mistakes and reflections.


Here is the fundamental assumption: we all experience a constant and subconscious, greater or lesser level of internal anger. Depending on how high it is, we get angry more easily or more often, for various reasons. If its level is really high, we can lose our balance for almost any reason.

There are four steps of overcoming our internal tendency to anger:

  1. Get rid of all rationalizations about anger, like “people get angry sometimes and it is normal”, “everyone gets angry sometimes and it is typical, human feature” etc. It is indeed a statistically “normal” thing, but not a “normatively normal” one. It is possible to live completely without anger, life is better without it and that’s the goal to achieve. As Rashi comments on the verse 7, quoting Talmud (Kiddushin 30b): If you desire to, you can gain the victory over it. Similarly Soforno comments on the same verse: It is within your power to overcome the power of the evil urge thanks to the divine image (tzelem Elohim) with which you have been provided at birth.

Thus, there are no reasonable justifications of anger, they are all just its psychological rationalizations. Also, it is not a trait of someone’s character. Character has nothing to do with it, even though people often see it that way, calling someone by name, like “spitfire” etc. That’s a common mistake and yet another rationalization for anger.

I believe that this human tendency is not something innate, but since it is universal, people believe that it is, in fact, innate. Little children also express anger, but to my knowledge it is a direct result of the frustrations they encounter. Only later, as a result of the accumulation of various negative experiences, people acquire a permanent tendency to anger. This process can also begin at any later stage of life, it is not closely related to the period of childhood and adolescence.

  1. Analyze all the cases in which you get angry, each one separately. Ask yourself what things in the world or in the behavior of others makes you angry etc. Work on all these phenomena separately. I used to get angry when people were patronizing towards me, especially if they knew very little about me and my life. Political issues made me angry too. Try to isolate yourself from all these factors or, if you can’t do it, work on reactions to them, because they all increase your subconscious level of anger. I first changed my reactions to patronizing others, from anger to laughter. Now I don’t even laugh, I’m completely indifferent to it.
  2. Anger comes from frustrations – that’s the commonly known and accepted psychological fact. Every little frustration increases the level of your internal anger, contributes to your reactions and to the possibility of overreacting. These can be just little things, but if they happen regularly, they contribute to your constant, subconscious anger. It can be something more serious like a bad financial situation, a longer period of loneliness, long-lasting stress, lack of relax or something very little and seemingly irrelevant, but constant. Try to eliminate all the frustrations in any (morally acceptable) way you can.
  3. The last step that is the most powerful tool to fight anger: gratitude. The opposite of anger is not peace, but gratitude. Thus, develop in yourself an attitude of gratitude for every little thing in your life. For every moment of life, every conversation with another human being, every little gesture and good deed. Try to be grateful also for negative, unpleasant experiences, because you have already found out, at least a few times, that you saw something good in them after some time. This will help to balance all your anger effectively and may annihilate feelings of frustration: if you are feeling grateful at every moment of your life, there is no space neither for frustration nor for anger in it. If any anger appears in you then, it will be much easier to silence it, before even expressing it.


All those steps can help you to become indifferent to anger expressed by other people: you will be much less affected by it. It worked in my case and it may work in yours as well.


I also wrote a song about it. It will be published in a month or two.

So why then did Cain murder Abel? Because he lacked gratitude to God for everything he received from Him.



Shabbat shalom!






Menachem Mirski

progresive judaism in Poland, reformed judaism in Poland, Beit Polska, Beit Warszawa, congregation Beit Warszawa,


Zabijając gniew. Refleksja nad paraszą Bereszit

Zabijając gniew.

Refleksja nad paraszą Bereszit

Bóg zwrócił się ku Hewlowi i jego ofierze. Ale ku Kajinowi i jego ofierze się nie zwrócił. Kajin bardzo się rozzłościł i popadł w przygnębienie. Powiedział Bóg do Kajina: Dlaczego się rozzłościłeś i dlaczego wpadłeś w przygnębienie? Jeśli będziesz postępował dobrze, czy nie będzie ci wybaczone? A jeśli nie będziesz dobrze postępował – grzech leży u progu i ku tobie jest [skierowane] jego pożądanie, ale ty masz nad nim władzę.

(Bereszit 4:4-7, tłum. Tora Pardes Lauder)

Dlaczego Kain zamordował Abla? Nasza tradycja – a konkretniej midrasze – oferują nam wiele odpowiedzi na to pytanie, z których każda dotyczy rywalizacji braci i reprezentuje inne, filozoficzne spojrzenie na tę kwestię. Według jednego z midraszy, wszystko sprowadzało się do tego, co powodowało wiele konfliktów w rodzinach na przestrzeni wieków, a mianowicie do podziału własności i dziedziczenia. Kain i Abel, widząc, że są jedynymi ludźmi, postanowili podzielić „własność” świata. Jeden miał wziąć w posiadanie wszystkie ziemie i to, co z nich wyrasta, podczas gdy drugi miał odziedziczyć wszelkie ruchome przedmioty, takie jak zwierzęta itd. Tym samym jeden został się rolnikiem, a drugi pasterzem (Bereszit Rabba 22: 7). Inne wyjaśnienie mówi, że spierali się o kobietę. Według tego midrasza, zarówno Kain, jak i Abel urodzili się z bliźniaczkami, z którymi się pobrali. Jednakże Abel urodził się z dwiema siostrami, więc walka toczyła się o to, kto poślubi „dodatkową” żonę. Kain utrzymywał, że ma do tego prawo, bo był starszy, Abel z kolei twierdził, że skoro urodziła się wraz z nim, to on miał do niej prawo. Jeszcze inne wyjaśnienie dotyczy „powodów teologicznych”. Kain, widząc, że jego ofiara nie została przyjęta, podczas gdy ofiarę brata Bóg zaakceptował, rzekł do Abla: “Wygląda na to, że Bóg nie jest sprawiedliwy, bo faworyzuje (jednego z nas). Abel odpowiedział “Broń Boże, aby było tak, jak mówisz; powodem, że Bóg przyjął moją jest raczej to, że była lepsza. Wówczas odpowiedź Kaina brzmiała:  wygląda na to, że nie ma nagrody za dobro i kary za zło. Abel zaś rzekł: Zaprawdę, sprawiedliwi są nagradzani, a nikczemni karani. Owa kłótnia doprowadziła do tego, że Kain zabił Abla (Targum Jonatan Bereszit 4:8).

Zaproponuję tutaj jednak odmienną od powyższych odpowiedź, która może wydać się całkowicie trywialna: Kain zamordował Abla, ponieważ wpadł w gniew i nie był w stanie go kontrolować. Ta prosta odpowiedź jest zasugerowana już w wersecie 7 niniejszego rozdziału. Rzecz w tym, że jest ona prawdziwa, jak wiele spośród trywialnych prawd, dlatego też uczeni oraz zwykli ludzie je odrzucają, wyśmiewając, gdyż „każdy o tym wie” i nie ma o czym rozmawiać.

Ale czy rzeczywiście nie ma o czym rozmawiać? To właśnie frustracja i wypływający z niej gniew są jednym głównych powodów tego, że ludzie na świecie wybierają i wspierają tych, którzy tworzą anty-demokratyczne, totalitarne systemy polityczne i jest to praprzyczyną ogromu zła, który z tego później wynika. To właśnie gniew i brak kontroli nad nim jest bezpośrednią przyczyną wielu przestępstw i tego, że ludzie gotują innym ludziom „piekło na ziemi”. Oczywiście wszyscy szukają potem głębszych przyczyn, z nadzieją, że gdy je odkryją, pomoże to usuwać zło z tego świata, a przynajmniej – więcej go nie popełniać. Nie wspominając już o tym, że ciągły gniew bywa przyczyną problemów zdrowotnych, a nierzadko bezpośrednią przyczyną śmierci w wyniku wylewów, udarów mózgu itp.

Dlaczego jednak więc nie spróbować uporać się po prostu z samym gniewem, zwyczajną ludzką skłonnością do złości? Jako zadanie globalne wydaje się być to rzeczą beznadziejnie utopijną, wymaga bowiem przemiany powszechnej „natury ludzkiej”, a to przerastają możliwości każdego śmiertelnika. Niemniej jednak w obrębie samych siebie i naszych bliskich kontaktów z innymi możemy w tej materii zdziałać naprawdę wiele. Zaproponuję tutaj w skrócie własną koncepcję, jak tego dokonać, opartą na moich doświadczeniach, próbach, błędach oraz przemyśleniach.

Podstawowe założenie: wszyscy doświadczamy stałego i podświadomego, większego lub mniejszego poziomu wewnętrznego gniewu. W zależności od tego, jak wysoki on jest, wpadamy w złość łatwiej lub częściej, z różnych powodów. Jeśli jego poziom jest naprawdę wysoki, wówczas byle błahostka może nas wyprowadzić z równowagi.

Istnieją cztery etapy przezwyciężania naszej wewnętrznej tendencji do gniewu:

  1. Pozbądź się wszelkich racjonalizacji ludzkiego gniewu, np. “Ludzie czasem się wpadają w złość i to jest normalne”, „Wszyscy się czasem się denerwujemy i to jest typowa, ludzka cecha” itd. Rzeczywiście, statystycznie jest to „normalna” rzecz, lecz nie jest to żaden normatyw, wzorzec. Można żyć całkowicie bez gniewu, życie bez niego jest lepsze i jest cel, który pragniemy osiągnąć. Rashi, komentując werset 7 niniejszego rozdziału, cytuje Talmud (Kiddusin 30b): Jeśli tylko chcesz, możesz odnieść zwycięstwo nad nim. Podobny jest komentarz Soforno odnośnie tego samego wersetu: Jest w waszej mocy przezwyciężenie mocy złego popędu, dzięki temu, iż boski wizerunek (celem Elohim), towarzyszy wam od narodzin.

Tak więc nie istnieją żadne sensowne uzasadnienia dla gniewu, wszystkie są jedynie jego psychologicznymi racjonalizacjami. Bycie gniewnym nie jest to też cechą ludzkiego charakteru. Charakter nie ma z gniewem nic wspólnego, mimo że ludzie często tak to właśnie widzą, nazywając kogoś np. „cholerykiem” itp. Jest to powszechny błąd i kolejna racjonalizacja gniewu.

Twierdzę, że owa ludzka skłonność do gniewu nie jest czymś wrodzonym, choć jako, iż jest powszechna, ludzie wierzą, że jest wrodzona. Małe dzieci owszem go wyrażają, ale jest to, jak sądzę, bezpośrednim wynikiem frustracji, które ich spotykają. Dopiero później, w wyniku kumulacji różnorakich negatywnych doświadczeń, ludzie nabywają trwałej skłonności do gniewu. Ten proces może się rozpocząć także w dowolnym, późniejszym okresie życia, nie jest ściśle związany z okresem dzieciństwa i dorastania.

  1. Przeanalizuj wszystkie przypadki, w których wpadasz w złość, każdy z osobna. Odpowiedz sobie na pytanie, jakie rzeczy w świecie lub w zachowaniach innych powodują twój gniew. Pracuj oddzielnie nad tymi wszystkimi tymi zjawiskami. Ja wpadałem w złość, gdy ludzie traktowali mnie protekcjonalnie, zwłaszcza wówczas, gdy niewiele wiedzieli o mnie i o moim życiu. Kwestie polityczne też mnie swego czasu wkurzały. Spróbuj odizolować się od wszystkich tych czynników lub, jeśli nie możesz tego zrobić, pracuj nad reakcjami na nie, ponieważ wszystkie one zwiększają twój podświadomy poziom gniewu. Ja najpierw przepracowałem swoje reakcje na protekcjonalność ze strony innych, z gniewu na śmiechu. Teraz nawet już się z tego nie śmieję, jestem na to całkowicie obojętny.
  2. Gniew rodzi się z frustracji – to powszechnie uznany i akceptowany psychologiczny fakt. Każda najmniejsza choćby frustracja zwiększa poziom wewnętrznego gniewu, przyczynia się do twoich reakcji i możliwości nad-reakcji. Mogą to być nawet drobne rzeczy, jeśli jednak zdarzają się regularnie, przyczyniają się do wzrostu ciągłego, podświadomego poziomu gniewu. Może to być coś poważniejszego, jak zła sytuacja finansowa, dłuższy okres samotności, długotrwały stres, brak relaksu lub coś drobnego i pozornie nieistotnego, ale ciągłego. Postaraj się wyeliminować wszystkie frustracje w jakikolwiek dostępny Ci, moralnie akceptowalny, sposób.
  3. Ostatni krok to najpotężniejsze narzędzie walki z gniewem: wdzięczność. Przeciwieństwem gniewu nie jest spokój, ale wdzięczność. Dlatego rozwijaj w sobie postawę wdzięczności za każdą małą rzecz w swoim życiu. Za każdą chwilę, każdą rozmowę z drugim człowiekiem, każdy mały gest i dobry uczynek. Staraj się być wdzięczny także za negatywne, nieprzyjemne doświadczenia, ponieważ wiesz, iż przynajmniej kilka już razy widziałeś w nich dobro po jakimś czasie. Pomoże Ci to skutecznie zrównoważyć cały Twój gniew i unicestwić poczucie frustracji: jeśli odczuwasz wdzięczność w każdym momencie swojego życia, nie ma w nim miejsca na frustrację i nie ma miejsca na gniew. Jeśli pojawi się w tobie złość, o wiele łatwiej będzie ją uciszyć, zanim ją nawet wyrazisz.

To zadziałało w moim przypadku i może również zadziałać w twoim. Napisałem też o tym piosenkę. Zostanie ona opublikowana za miesiąc lub dwa.

A zatem, dlaczego więc Kain zamordował Abla? Bo brakowało mu wdzięczności wobec Boga za wszystko to, co od niego otrzymał.

Szabat szalom!

Menachem Mirski




Judaizm postępowy, Judaizm reformowany, Beit Polska, Beit Warszawa, Kongregacja Beit Warszawa,

Is Progress Actually Always Progress? Thoughts on Parashat Haazinu.

Is Progress Actually Always Progress? Thoughts on Parashat Haazinu.

Menachem Mirski

They incensed Him with alien things, Vexed Him with abominations.

They sacrificed to demons, no-gods, Gods they had never known,

New ones, who came but lately, Who stirred not your fathers’ fears.

You neglected the Rock that begot you, Forgot the God who brought you forth.


I might have reduced them to naught, Made their memory cease among men,

But for fear of the taunts of the foe, Their enemies who might misjudge

And say, “Our own hand has prevailed; None of this was wrought by the LORD!” For they are a folk void of sense, Lacking in all discernment.

(Deut 32:16-28)


Today’s drasha will be very philosophical, perhaps more than all my previous drashot. Nonetheless I encourage you to read it and to follow my train of thought. I assure you it will be worth your while!


Humanity is continuously growing further apart from its origins, which seems to be something completely natural for human beings. A radical conservative would say that humanity keeps on straying from its path, since the Truth (with a capital “T”) has been already known for a long time and there is no need to come up with anything new; all one needs to do is to adopt “the wisdom of ages” and live according to it; Whereas a radical progressive would say that the wisdom of our ancestors was in essence “mere ravings of the ignorant”,  that all which humanity has embraced until now has been replete with errors and that only striving for progress will lead us to anything of value – but not to the truth, since truth does not exist etc. Oh, wait, actually truth does exist, it exists in science and it is predominantly in science that there is progress; it is owing to science that we enjoy “progress in general”. Only that which is scientific holds any value, and those who dare question this premise are a bunch of ignorants.


This is a vastly extensive topic, but we can go ahead and say that it is not reasonable to believe in everything that is spruced up with the label “scientific” or “scientifically proven”. Behind each scientific truth there is a certain methodology which has led to its discovery. And this methodology is a human invention, often an effect of many years of pondering done by methodological minds, but still just an invention, and thereby something which is flawed. Science is not a disengaged reflection on reality, as it had seemed to antic Greek philosophers and as it was commonly believed in the 19th century. The Austrian-British philosopher Karl Popper clearly demonstrated (and his theory was improved and confirmed by other philosophers from the same school,  such as Thomas Kuhn or Paul Feyerabend) that scientific truths are not derived directly from human experience nor from experiments. They are a creation of the human mind, the result of its “creative guessing”, wherein the observed reality serves only as “creative inspiration”, since due to our limited capabilities we always have only a certain limited amount of data based on which we can formulate our theories. And only after we have formulated them we proceed to check how they work in practice – and if they do work, we decree that they comply with reality, and therefore are true. However, there can be several alternative theories which work and explain reality. They differ with regards to the range of phenomena they can successfully describe. A theory deemed to be “true” is one which successfully describes the broadest range of phenomena known to us and which does not attempt to deny the validity of those phenomena which contradict it. (In fact the same rule applies to religions as well – a religion which attempts to invalidate other religions is tainted with falsehood. And while some of its other teachings may be true, it cannot aspire to be the „only right” religion, one coming directly from God.)  And if this is the case, then science can be mistaken as well. And while there is undoubtedly progress in science, which amounts to the accumulation of human knowledge and to the constant emergence of newer theories which are better equipped to describe reality, nevertheless this progress is not entirely “linear”. 

Moral progress. Since every epoch faces its own kind of moral challenges, which are the result of the changing paths of history, the question of progress in this field is problematic. Certainly it is not a linear one and the famous metaphor claiming that “we stand on the shoulders of giants” applies here only to a limited extent. According to one belief, actually quite a legitimate one (though counter-examples could be provided), the measure of human morality is their approach towards animals. Generally speaking times of peace and prosperity are the ones which foster the development of that “moral sensitivity”, the level of which can serve as the criterion for progress in this area. But paradoxically in times of peace and prosperity people move away from traditional moral ideas which are part of different religions and from religion as such. A Polish philosopher who worked as a professor at Oxford University for many years, Leszek Kołakowski, claimed that the passing of three generations is enough for a society, if it is cut off from religion, to completely distort its familiar, traditional and deep-rooted morality. And since reality can’t stand a void, the “void left by religion” is filled by various idols: be it human intellect, science, pseudo-sciences, political ideologies or various other kinds of ideologies. All and each one of them start to play the role of religion in a given society. Therefore, if progress entails rejecting traditional religious teachings and turning to “new idols”, then the ancient Israelites, who repeatedly engaged in idolatry, could be called… progressive.


Progress in culture, understood in its broadest, anthropological sense (that is when by culture we understand for example eating with the use of a knife and a fork, and not for example with chopsticks) objectively speaking does not exist, even though people commonly believe that in fact it does exist, since they view certain cultural behaviors as better and some as worse. These judgments are being made only on the basis of conventions accepted in a given society. Real progress in culture applies only to those of its parts which are directly related to interpersonal relationships and to ethics, when given cultural norms are subordinated to ethical norms. But here we also face a problem, if in a given situation different ethical norms contradict each other: for example “love thy neighbor” and “tell the truth.” From the first norm the rule that we should be nice towards others or that we should treat everyone with respect is commonly derived. These guidelines become difficult to adhere to in certain situations, for example when we should tell someone a certain unpleasant truth about them, a truth regarding which there is a consensus among many people. While respect seems to be something unconditional, which is possible to display in almost any situation, things get much trickier when it comes to being “nice”. The truth may be painful for the other person, it may be perceived as an attack and it can trigger a counterattack. Of course a lot depends on the way in which we communicate a certain message to someone, but let’s remember that the more diplomacy there is in language, the more falsehoods it contains, if we define truthfulness as a complete agreement of our words with our thoughts and feelings. Thus with excessive diplomacy communication starts to falter as well, since we leave much more to speculation: We hope that the other side will guess our true intentions. They might, but they don’t have to. They might derive completely erroneous conclusions from what we said. Also, good communication is valuable in itself and it is yet another variable which factors into the equation in all of this chaos.

Different cultures of different communities have created different norms trying to find a balance between these rules. To resort to stereotypes and simplifications, Californians are nice and diplomatic, whereas Poles and Israelis are honest and blunt. However, there are no criteria which would allow us to determine that the culture of a given country, of one community, is superior to the culture of a different community, since both of them have their virtues and vices. In spite of that people in many countries across the world are convinced of the superiority of their own culture over their “neighbor’s” culture. Or, in the best case scenario – that their own culture is not “inferior” to or worse than others. If I’m mistaken, then please show me a country, a community, a society which thinks of themselves differently on the whole. Of course I’m not counting individuals who display a critical approach towards their own country’s culture, since such people exist in every society, but they play only  a marginal role in them.

Such a social egoism does not have to be something bad, if kept to reasonable proportions. The problem starts when, blown out of proportion by local demagogues, it turns into a universal basking in self-complacency, which usually serves to compensate for the inferiority complex displayed by that human community. All displays of nationalism and all forms of tribal thinking are symptoms of an overblown ego of a given group of people. The larger the size of that ego, the more defensive or aggressive its reaction to criticism will be (this rule applies to each separate human being as well.) The larger the size of the ego of a given society, of a given human community is, the larger its genocidal potential directed towards all kinds of strangers, since the easier it becomes to dehumanize all those viewed as “inferior”. A society with an overblown ego and devoid of any criticism commences its path towards the annihilation of all the others by choosing/establishing the only proper and “legitimate” authority, which is already dangerous once it turns into an oligarchy, but becomes even more dangerous when it evolves into tyranny – the despotism of one individual. Regardless in which of these two forms it manifests itself, this new authority starts to claim that it possesses a Divine mandate, and thus the right to create a new law, a new morality and a new “truth”, all of which is done solely for the sake of its own group, nation or tribe. In our religion this kind of arrogance is vehemently reviled:


The pious will celebrate with song,

evil will be silenced

all wickedness will disappear like smoke,

when You remove the tyranny of arrogance from the earth

(U-v’khein, Mahzor Lev Shalem)

And that is why in the Hebrew Bible God repeatedly calls for humility and He admonishes and rebukes the Chosen Nation, which is also repeatedly called the “stiff-necked people”. The aim of these Divine actions is to offset all the possible negative traits, such as that overblown ego, which stem from being  the nation chosen by Him. “Yes, you are my people, but I’m the one who’s God here!” – that’s one way to put this concept in a nutshell.

Based on my observations of the political world I can say that generally in many societies people accept words of critique only when it becomes absolutely clear and commonly known that they have done something truly bad, when they have absolutely no other choice. And even then – not always. Therefore I am not an optimist when it comes to the belief that criticizing  social norms can serve as a driving force for their further development, at least in most cases.

However, our religion, especially in its traditional form, introduces no sharp distinction between science, morality and culture. In its case all of these spheres can be ascribed to one category: the realm of human spirit. Our tradition abounds in different visions of “final days”; almost in all of them the arrival of a new world order is preceded by some enormous catastrophe. All that which I’ve mentioned above seems to be already somehow encapsulated in these visions – namely in the claim that “human nature” can be changed only through some kind of an enormous catastrophe, after which humanity will engage in a truly deep reflection about itself and will decide to build a society based on entirely new pillars and rules, keeping in mind that previous drama and intent on not re-living it never again. That’s how the theological significance of all the great catastrophes which took place over the course of human history could be understood: despite the enormity of evil and suffering they bring with them they are a necessary element which leads all of us towards a better future. However, if that vision of history has a cyclical character – that is how history was understood by the ancient Greeks – then we can’t really speak of progress. We can speak of progress in the realm of human spirit only if we embrace the Jewish, linear concept of history and if we believe in the coming of one, final catastrophe, which will completely change the course of things as well as the “human nature.”

Shabbat Shalom!

Hag Sukkot Sameach!

Menachem Mirski


Translated from Polish by: Marzena Szymańska-Błotnicka

Czy postęp to zawsze postęp? Refleksja nad paraszą Haazinu.

Czy postęp to zawsze postęp? Refleksja nad paraszą Haazinu.

Menachem Mirski

Bogami obcymi do zazdrości Go pobudzają i gniewają obrzydliwościami.

Złym duchom składają ofiary, nie Bogu, bogom, których oni nie znają,

nowym, świeżo przybyłym – nie służyli im wasi przodkowie.

Gardzisz Skałą, co ciebie zrodziła, zapomniałeś o Bogu, który cię zrodził.  


I rzekłem: Ja ich wygładzę, wygubię ich pamięć u ludzi.

Alem się bał drwiny wroga, że przeciwnicy ich będą się łudzić,

mówiąc: Nasza ręka przemożna, a nie Pan uczynił to wszystko.

Gdyż jest to plemię niemądre i nie mające rozwagi.  

(Pwt 32, 16-28)

Moja dzisiejsza drasza będzie bardzo filozoficzna, możliwe, że bardziej niż wszystkie moje dotychczasowe drasze. Niemniej jednak zachęcam to jej przeczytania i podążania za moją refleksją. Naprawdę warto!

Ludzkość stale odchodzi od swoich źródeł, wydaje się to być czymś całkiem naturalnym dla człowieka. Skrajny konserwatysta powie, że ludzkość stale błądzi, bowiem prawda przez duże P jest już znana od dawna i nie ma potrzeby niczego nowego wymyślać; wystarczy przyjąć „mądrości wieków” i wedle nich żyć. Człowiek radykalnie postępowy powie, że mądrości naszych przodków to zasadniczo „majaczenia ignorantów”, że w tym, w czym ludzkość dotychczas tkwiła roi się od błędów i tylko pragnienie postępu doprowadzi nas do czegoś wartościowego, ale też nie do prawdy, bo prawda nie istnieje itd. Oj, chwila, prawda jednak istnieje, istnieje w nauce i to w nauce przede wszystkim istnieje postęp i to jej zawdzięczamy „postęp w ogóle”. Tylko to, co naukowe ma wartość, a ci, którzy ośmielają się w to wątpić, są ignorantami.

Temat ten jest niezwykle obszerny, ale można śmiało powiedzieć, że nie jest rozsądnym wierzyć we wszystko co okraszone jest etykietą „naukowe” czy „udowodnione naukowo”. Za każdą prawdą naukową stoi jakaś metodologia, która doprowadziła do jej odkrycia. A ta jest wymysłem ludzkim, często efektem wieloletnich rozważań umysłów metodologicznych, ale wymysłem, więc niedoskonałym. Nauka nie jest biernym odzwierciedleniem rzeczywistości, jak wydawało się antycznym filozofom greckim i jak powszechnie wierzono w XIX wieku. Austriacko-brytyjski filozof, Karl Popper, jasno wykazał (a jego rozważania udoskonalili i potwierdzili inni filozofowie tego samego nurtu, jak Thomas Kuhn czy Paul Feyerabend), iż prawdy naukowe nie pochodzą wprost z ludzkiego doświadczenia czy eksperymentów. Są tworem ludzkiego umysłu, jego „kreatywnym zgadywaniem”, w którym obserwowana rzeczywistość pełni jedynie rolę „twórczej inspiracji”, bowiem danych do sporządzenia teorii zawsze mamy pewną, ograniczoną naszymi możliwościami, ilość. Dopiero po ich sformułowaniu sprawdzamy, jak działają w praktyce, a jeśli działają, dekretujemy, że są one zgodne z rzeczywistością, czyli prawdziwe. Ale może istnieć kilka alternatywnych teorii, które działają i wyjaśniają rzeczywistość. Różnią się one zakresem zjawisk, które skutecznie opisują. Prawdziwa teoria to ta, która skutecznie opisuje najszerszy zakres znanych nam zjawisk i nie próbuje negować zjawisk, które temu zaprzeczają (podobnie rzecz ma się zresztą z religiami – religia, która próbuje unieważnić inne religie, jest skażona nieprawdą. I chociaż niektóre inne jej nauki mogą być prawdziwe, to nie może ona pretendować do religii „jedynie słusznej”, pochodzącej bezpośrednio od Boga). A skoro tak, to nauka także błądzi. I choć w nauce niewątpliwie istnieje postęp, polegający na kumulacji ludzkiej wiedzy i wyłanianiu się coraz to nowych, lepiej opisujących rzeczywistość teorii, to postęp ów nie jest całkowicie „linearny”.

Postęp moralny. Jako, że każda epoka mierzy się ze sobie właściwymi wyzwaniami moralnymi, będącymi wynikiem zmiennych kolei historii, sprawa postępu w tej dziedzinie jest problematyczna. Na pewno nie jest on linearny i znana metafora mówiąca,  iż „stajemy na barkach olbrzymów” ma tu ograniczone zastosowanie. Istnieje przekonanie, całkiem zresztą uzasadnione (choć nie bez kontr-przykładów), że miarą moralności człowieka jest jego stosunek do zwierząt. Generalnie to czasy pokoju i dobrobytu sprzyjają rozwojowi owej „wrażliwości moralnej”, której poziom można przyjąć za kryterium postępu w tej dziedzinie. Paradoksem jest jednak to, że w czasach pokoju i dobrobytu ludzie odchodzą od tradycyjnych, zawartych w religiach idei moralnych i od religii w ogóle. Polski filozof, wieloletni profesor Oxford University, Leszek Kołakowski, twierdził, iż wystarczą trzy pokolenia, by społeczeństwo odcięte od religii całkowicie wypaczyło znaną zakorzenioną w nim tradycyjną moralność. I jako, że natura nie znosi próżni, „dziurę po religii” wypełniają rozmaite idole: a to ludzki rozum, nauka, pseudonauki, ideologie polityczne i różnego rodzaju inne ideologie. Wszystkie lub każda z osobna zaczynają pełnić funkcję religii w danym społeczeństwie. Jeśli więc postęp polega na odrzuceniu tradycyjnych nauk religii i zwróceniu się ku „nowym idolom”, to starożytnych Izraelitów, którzy co rusz to oddawali się bałwochwalstwu, można by nazwać… postępowymi.

Postęp w kulturze, rozumianej w jej najszerszym, antropologicznym sensie (tj. w takim, w którym rozumiemy przez kulturę np. jedzenie nożem i widelcem lub np. pałeczkami) obiektywnie nie istnieje, choć ludzie powszechnie wierzą, że owszem istnieje, bowiem uważają pewne kulturowe zachowania za lepsze, a inne za gorsze. Oceny te dokonywane są jedynie na mocy przyjętych w danym społeczeństwie konwencji. Realny postęp w kulturze dotyczy tylko tej jej części, która bezpośrednio dotyczy stosunków międzyludzkich i etyki, gdy dane normy kulturowe są podporządkowane normom etycznym. Ale i tu napotykamy problem, jeśli normy etyczne w konkretnej sytuacji stają ze sobą w sprzeczności: przykładowo kochaj swojego brata i mów prawdę. Z pierwszej normy powszechnie dedukuje się zasadę, że należy być miłym wobec innych lub też odnosić się do wszystkich z szacunkiem. Kwestie te stają się trudne to wypełnienia w pewnych sytuacjach, np. gdy należałoby powiedzieć danej osobie jakąś nieprzyjemną o niej prawdę, co do której istnieje zgoda wielu osób. Jakkolwiek szacunek wydaje się być czymś bezwzględnym i możliwym do okazania w niemal każdej sytuacji, to z byciem „sympatycznym” jest już dużo gorzej. Prawda może być dla drugiej osoby bolesna, może być odebrana jako atak i wywołać kontr-atak. Oczywiście wiele też zależy od sposobu, w którym daną rzecz komuś komunikujemy, jednakże pamiętajmy, że im więcej dyplomacji w języku, tym więcej w nim nieprawdy, jeśli przez prawdziwość rozumiemy bezpośrednią zgodność naszych słów z naszymi myślami i uczuciami. Tym samym przy nadmiarze dyplomacji zaczyna szwankować też komunikacja, ponieważ zostawiamy znacznie więcej w sferze domysłów: liczymy na to, że druga strona domyśli się naszych prawdziwych intencji. Może, ale nie musi. Może wyciągnąć całkowicie błędne wnioski. A dobra komunikacja jest sama w sobie wartością i jest kolejną zmienną, która w ten cały galimatias tutaj wchodzi.

Różne kultury różnych zbiorowości wypracowały różne normy balansujące między tymi zasadami. Stereotypizując i upraszczając sprawę, Kalifornijczycy są mili i dyplomatyczni, Polacy i Izraelczycy natomiast szczerzy i dosadni. Jednakże nie ma żadnych kryteriów by rozstrzygnąć, że kultura jednego kraju, jednej zbiorowości, jest wyższa od kultury innej zbiorowości, bowiem każda z nich ma swoje wady i zalety. Mimo tego, ludzie w wielu krajach na świecie są przekonani o wyższości własnej kultury nad kulturą „sąsiadów”. W najlepszym wypadku –  że własna kultura nie jest „niższa” czy gorsza od innych. Jeśli się mylę, to pokażcie mi proszę kraj, zbiorowość, społeczeństwo, które myślałoby o sobie, per saldo, inaczej. Wyłączam stąd oczywiście jednostki krytycznie nastawione do kultury własnego kraju, które istnieją w każdym społeczeństwie, ale stanowią zasadniczo margines.

Ów społeczny egoizm nie musi być czymś złym, jeśli jego rozmiary są rozsądne. Problem zaczyna się wtedy, gdy rozdmuchiwany przez lokalnych demagogów staje się powszechnym pławieniem w samozadowoleniu, którego celem jest zwykle kompensacja kompleksów niższości danej zbiorowości ludzkiej. Cały nacjonalizm i wszelkie formy myślenia plemiennego to przejaw przerośniętego ego danej grupy ludzi. Im większe jest owe ego, tym bardziej defensywna lub agresywna reakcja na krytycyzm (ta zasada dotyczy też każdej ludzkiej jednostki). Im większe jest ego danego społeczeństwa, danej zbiorowości ludzkiej, tym większy w nim potencjał ludobójczy wobec wszelkiego rodzaju obcych, bowiem tym łatwiej jest zdehumanizować wszystkich „gorszych”. Społeczeństwo z przerośniętym ego, pozbawione krytycyzmu, swoją drogę do anihilacji wszystkich innych rozpoczyna od wybrania/ustanowienia jedynie słusznej i „praworządnej” władzy. Ta już jest groźna, gdy staje się oligarchią, ale staje się jeszcze groźniejsza, gdy ewoluuje w tyranię – despotyzm jednostki. Obojętnie w której z tych dwóch postaci, nowa władza zaczyna pretendować do posiadania boskiego mandatu, a co za tym idzie, kreować nowe prawo, nową moralność i nową „prawdę”, a robi to wyłącznie na użytek własnej grupy, narodu czy plemienia. Tego rodzaju arogancja jest głęboko piętnowana w naszej religii:

Pobożni będą świętować w śpiewie,

zło zostanie uciszone,

wszelka niegodziwość zniknie jak dym,

kiedy usuniesz tyranię arogancji z ziemi.

(U-v’khein, Mahzor Lev Shalem)

Dlatego też Bóg, w Biblii Hebrajskiej, wielokrotnie nakłania do pokory, upomina i karci Naród Wybrany, nazywany jednocześnie narodem twardego karku. Celem tych boskich działań jest zbalansowanie wszelkich negatywów, jak owo przerośnięte ego, płynących z faktu bycia narodem przez Niego wybranym. „Jesteście moim narodem, ale Bogiem tutaj jestem ja” – tak można ująć tę ideę w skrócie.

Z moich obserwacji świata politycznego wynika, iż w wielu społeczeństwach ludzie, generalnie, przyjmują słowa krytyki dopiero wtedy, gdy jest absolutnie oczywistym i powszechnie wiadomym, że popełnili coś naprawdę złego, kiedy absolutnie nie mają już innego wyjścia. Ale i to nie zawsze. Czarno więc widzę role krytycyzmu norm społecznych jako narzędzie ich rozwoju, przynajmniej w większości przypadków.

Nasza religia jednakże, zwłaszcza w tradycyjnym wydaniu, nie zna ostrych rozróżnień pomiędzy nauką, moralnością i kulturą. Wszystkie te dziedziny możemy w niej jednak zaliczyć do jednej kategorii: dziedziny ludzkiego ducha. Nasza tradycja obfituje w wizje czasów ostatecznych; niemal w każdej z nich nastanie nowego porządku świata poprzedza jakaś ogromna katastrofa. To, o czym powyżej wspomniałem, wydaje zawierać się już niejako w tych wizjach, a mianowicie w tezie, że „naturę ludzką” może zmienić tylko jakaś wielka katastrofa, po której ludzkość dokona w sobie naprawdę głębokiej refleksji na temat samej siebie i postanowi budować społeczeństwo na całkowicie nowych filarach i zasadach, mając w pamięci ów dramat i nie chcąc go przeżywać nigdy więcej. Tak można pojmować teologiczny sens wszystkich wielkich katastrof w dziejach ludzkości: mimo ogromu zła i cierpień stanowią one konieczny element wiodący nas wszystkich ku lepszej przyszłości. Jeśli jednak owa wizja historii ma charakter cykliczny, czyli tak, jak pojmowali historię starożytni Grecy, wówczas nie bardzo możemy mówić o postępie. O postępie w sferze ludzkiego ducha możemy mówić tylko wówczas, gdy przyjmiemy żydowską, linearną koncepcję historii i gdy wierzymy w nadejście jednej, ostatecznej katastrofy, która całkowicie odmieni bieg rzeczy i „naturę ludzką”.

Szabat szalom!

Hag Sukkot Sameach!

Menachem Mirski

To love is to see potential. Thoughts on Parashat Nitzavim

 To love is to see potential. Thoughts on Parashat Nitzavim.

Menachem Mirski

 Surely, this Instruction which I enjoin upon you this day is not too baffling for you, nor is it beyond reach. It is not in the heavens, that you should say, “Who among us can go up to the heavens and get it for us and impart it to us, that we may observe it?” Neither is it beyond the sea, that you should say, “Who among us can cross to the other side of the sea and get it for us and impart it to us, that we may observe it?” No, the thing is very close to you, in your mouth and in your heart, to observe it.  See, I set before you this day life and prosperity, death and adversity (Deut. 30:11-15.)

The people of Israel had its priests, but, contrary to the priests in Egyptian or Greek temples, their knowledge regarding Divine law was not something exclusive. While admittedly due to their knowledge and position (and this applies also to the Rabbis, their direct inheritors) their decisions were of greater significance, still the leaders of Jewish communities were always dealing with the law and the tradition available to everyone.

According to the Mishna (tractate Yoma, chapter 8) if someone has eaten and drank on Yom Kippur (thus breaking two of the prohibitions which had to be observed on this day), but has done it inadvertently (for example they did not know about the existence of such prohibitions or did not realize that it was already Yom Kippur), they had to bring only one sin-offering to the Temple. Whereas, if they had done it on purpose, they had to bring two offerings, one for each sin. And since there are no objective determinants which would allow us to find out whether a given person has done something on purpose or not, therefore each person had to make such a call in their own conscience.

This moral autonomy ascribed to each individual is a key element of our religion. Judaism is not and has never been an esoteric teaching, available only to a selected few, who wished to wield power over people’s consciences. And although God’s nature remains hidden from us, the Torah, in which He is present, has been revealed to us and can be shared and become a common property of all the people who have accepted it as their life path (Deut. 29:28.)

Let us remind here who has been actually chosen by God: a people de facto weak, oppressed and traumatized as a result of 400 years of slavery. Why did He choose them? Our tradition abounds in answers to this question. One of them, expressed directly in the Bible, states: Because of the promise He had made to its righteous ancestors. Another answer states that He did it out of His enormous love for Israel and for humankind in general. Yet another answer, which I’d like to propose here, states: God chose the Israelites because He saw a potential in them.   

Everything that I’ve mentioned above serves as proof of the great trust that God has put in men. He sees in each of us a potential to be realized and He wants us to also notice that potential and to strive to fulfill it.

Ibn Ezra in his commentary on the verse from Deuteronomy 30:16 emphasizes: It is of key importance to love that Being (i.e. God). However, to love God also means to see a potential for change in the world, for a change which He – and with His help also ourselves – can bring about together and which we are bringing about. Religions as such can be viewed as specific projects for the world, projects outlining plans for its transformation. They put forward visions for the future, visions of a better world – along with rules, norms of behavior and detailed instructions as to how we can bring about that new world order.

Seeing potential in another person is something we often forget to do, as we tend to focus on their specific actions and the results of these actions instead. The world we live in is organized in a way that essentially forces us to adopt such a stance towards others. It forces us to think predominantly in practical terms, about the here-and-now (this is to a large extent a legitimate approach and there is nothing wrong with it, as long as we don’t reduce everything to exactly such a stance). In most areas of our life the only thing that counts (or rather that has been made to seem like the only important thing) is what a given person can do at this given moment. This way our lives have turned into an endless skill- and beauty-contest – i.e. a contest evaluating everything that exists in the present and that has been already achieved or can be achieved any minute now. We yield to this “instantaneous-moment” diktat and to this endless competition, and we adjust our dreams accordingly. Only a handful of people are capable of breaking free from this pattern. Some of them are able to do this effectively and successively, and it is exactly those people who often introduce truly significant changes in the world. However, unfortunately for various reasons some of them end up at the sidelines of human life and their inherent potential is squandered.

To love another human being entails among others seeing their inner good and the potential for a future good which is yet to be achieved as a result of their actions. In fact, this act of noticing someone’s potential constitutes the essence of parental love. When we don’t recognize the innate talents and potential of our children or if we do notice it, but we ignore it and try to shape these human beings and their lives according to our own whims, we are causing them harm. Whether the harm we’ve caused will go on to destroy their lives – that depends on many other factors, but as a general rule by acting this way we are greatly increasing the likelihood of that.

Of course, loving someone in a mature way entails seeing the flaws, the shortcomings and the obvious weaknesses of the people we love, but if we truly love them, these traits will not overshadow their virtues and everything that is good in them – it is those positive traits that we notice in them in the first place. And this was exactly the principle on which God’s love towards Israel was (and still is) based, although the vast amount of Biblical narratives describing His wrath can sometimes make us take this notion for granted. God had certainly expected the failings of His people and although He vented His anger on this people on numerous occasions, He has never forsaken them and He has never broken their Covenant, since who we are is the result of the successes and failures of our ancestors.

The upcoming High Holidays season is not only a time for reflecting on our moral/religious transgressions (commonly called “sins”) which we’ve committed in the passing year. It is also a time to take stock of our life-achievements and to reflect on them, since these achievements are inextricably linked to our actions: to our sins and our mistakes. But at the same time it gives us a chance to reflect on the potential that lies within us, both the one which we have already fulfilled as well as the one which we have squandered. In this New Year 5779 I’d like to wish everyone that besides fulfilling their various not yet fulfilled potentials they will also keep on deepening their insight into other persons, regardless of whether they are someone close to us or not. I also wish you a constant  development of the ability to see the entire potential for good in other people, even when – or especially when – the ability to notice it has been distorted by our, not necessarily positive, experiences with those people.

Shabbat Shalom!

Menachem Mirski

Translated from Polish by: Marzena Szymańska-Błotnicka

Kochać to widzieć potencjał. Refleksja nad paraszą Nicawim.

Kochać to widzieć potencjał. Refleksja nad paraszą Nicawim.

 Menachem Mirski

Gdyż przykazanie to, które ci przykazuję dzisiaj ani niedościgłem dla ciebie ani dalekiem. Nie na niebie ono, żebyś rzekł: któż wstąpi dla nas do nieba, aby go nam dostał, i obwieścił je, abyśmy je pełnili! Ani za morzem ono, abyś rzekł: kto przeprawi się dla nas za morze, i dostanie go nam, i obwieści je, abyśmy je pełnili! Lecz nader bliskiem tobie słowo to: w ustach ono twoich, i w sercu twojem, abyś je pełnił! Patrz, składam przed tobą dzisiaj życie i dobro, śmierć i zło.

Pwt 30, 11-15, tłum. I. Cylkow.

Naród Izraela posiadał swoich kapłanów, lecz w przeciwieństwie do kapłanów świątyń egipskich czy greckich, ich wiedza na temat bożego prawa nie była czymś ekskluzywnym. Co prawda ich wiedza i pozycja (jak również rabinów, ich bezpośrednich spadkobierców) czyniła ich decyzje decyzjami wyższej rangi, lecz liderzy społeczności żydowskich zajmowali się zawsze prawem i tradycją dostępną wszystkim.

Według Miszny (traktat Joma, rozdział 8), człowiek, który jadł i pił w Jom Kipur (a więc złamał dwa spośród zakazów obowiązujących w to święto), lecz uczynił to nieświadomie (np. nie wiedział o istnieniu owych zakazów lub nie zdawał sobie sprawy, że oto nastał Jom Kipur), zobligowany był do złożenia tylko jednej ofiary zagrzesznej w Świątyni. Jeśli natomiast dokonał tego umyślnie, musiał złożyć dwie ofiary, za każdy z grzechów z osobna. A ponieważ nie istnieją obiektywne wyznaczniki, które pozwoliłyby nam rozstrzygnąć czy dana osoba uczyniła coś umyślnie, czy też nie, człowiek więc sam musiał zdecydować o tym w swoim sumieniu.

Tego rodzaju moralna autonomia jednostki przynależy do istoty naszej religii. Judaizm nie jest i nigdy nie był wiedzą tajemną, dostępną tylko garstce wybranych, chcącej sprawować władzę nad ludzkimi sumieniami. I choć natura Boga pozostaje przed nami ukryta, to Tora, w której jest On obecny, została nam objawiona i jest udziałem oraz wspólną własnością wszystkich ludzi, którzy ją zaakceptowali jako drogę w swoim życiu (Pwt 29, 28).

Przypomnijmy tu kogo tak naprawdę wybrał Bóg: naród de facto słaby, uciemiężony i straumatyzowany 400-letnią niewolą. Dlaczego to uczynił? Tradycja obfituje w odpowiedzi na to pytanie. Jedna z nich, wyrażona wprost w Biblii, mówi: przez wzgląd na obietnicę, którą złożył jego sprawiedliwym przodkom. Kolejna odpowiedź głosi, iż dokonał tego ze swojej przeogromnej miłości do Izraela, jak też do całej ludzkości. Jeszcze inna odpowiedź, jaką tu zaproponuję, brzmi: Bóg wybrał Izraelitów, bo widział w nich potencjał.

Wszystko to, o czym wspomniałem powyżej, świadczy o głębokim zaufaniu, jakim Bóg obdarzył człowieka. W każdym z nas widzi On potencjał do zrealizowania i chce, abyśmy ów potencjał również dostrzegli i dążyli do jego urzeczywistnienia.

Ibn Ezra w swoim komentarzu do wersetu Pwt 30, 16 podkreśla: Kochać ów Byt (tj. Boga) to sprawa zasadnicza. Jednakże kochać Boga to także widzieć potencjał zmiany w świecie, zmiany, którą On, jak i my z jego pomocą, możemy wspólnie dokonać i dokonujemy. Religie jako takie są swego rodzaju projektami dla świata, projektami jego przemiany. Operują one wizjami przyszłego, lepszego świata oraz prawami, normami zachowań i szczegółowymi instrukcjami, jak mamy ów nowy porządek świata sprowadzić.

Widzieć potencjał w drugim człowieku to coś, o czym często zapominamy, skupiając się na jego konkretnych działaniach i tych działań rezultatach. Świat, w którym żyjemy jest tak zorganizowany, że zasadniczo zmusza nas do takiego podejścia do innych. Zmusza nas do myślenia przede wszystkim w kategoriach praktycznych, tego co jest tutaj i teraz (jest to w dużej mierze zasadne i nie ma w tym nic złego, póki nie redukujemy wszystkiego do takiego właśnie podejścia). W przeważającej ilości dziedzin naszego życia ważne jest tylko to (a raczej uczyniono ważnym tylko to), co dana osoba w tym konkretnym momencie potrafi. W ten sposób nasze życie stało się nieustającym konkursem umiejętności, piękności itd. – czyli konkursem wszystkiego, co aktualne, co już zostało zrealizowane lub może zostać zrealizowane lada chwila. Poddajemy się temu dyktatowi chwili i owego nieustającego konkursu, i dopasowujemy do tego nasze marzenia. Jedynie garstka ludzi potrafi się z tego schematu wyzwolić. Część z nich dokonuje tego skutecznie i sukcesywnie, i to właśnie ci ludzie dokonują często naprawdę głębokich zmian w świecie. Część z nich jednak, z różnych powodów, niestety ląduje na marginesie ludzkiego życia, a tkwiący w nich potencjał zostaje zmarnowany.

Miłość do drugiego człowieka polega na tym, iż widzimy w nim jego wewnętrzne dobro i potencjał przyszłego dobra, które dopiero będzie owocem jego działań. Owo widzenie potencjału jest wręcz esencją miłości rodzicielskiej. Gdy nie dostrzegamy w swoich dzieciach ich wrodzonych talentów i potencjałów, lub dostrzegamy je, lecz ignorujemy i usiłujemy owe ludzkie istoty oraz ich życie wykreować wedle własnego widzimisię, robimy im tak naprawdę krzywdę. Czy owa krzywda później zniszczy im życie, to zależy od wielu innych czynników, ale generalnie czyniąc tak jesteśmy na najlepszej drodze do tego.

Kochając dojrzale widzimy rzecz jasna słabości, niedostatki i ewidentne wady osób, które kochamy, ale jeśli kochamy naprawdę, to nie przysłaniają nam one zalet i wszystkiego co dobre w drugim człowieku – te widzimy w nim przede wszystkim. Na tym polegała i polega miłość Boga do Izraela, choć ogrom biblijnych narracji opisujących Jego gniew przesłania nam czasem ów wątek. Bóg z pewnością spodziewał się porażek swojego ludu i choć wielokrotnie wylewał na ów lud swój gniew, nigdy go jednak nie opuścił, nigdy nie zerwał z nim Przymierza, bowiem to kim jesteśmy jest wynikiem sukcesów i porażek naszych przodków.

Nadchodzący czas Wielkich Świąt jest nie tylko czasem refleksji nad naszymi moralnymi/religijnymi transgresjami (mówiąc potocznie: grzechami), które popełniliśmy w mijającym roku. To również czas bilansu naszych życiowych osiągnięć i refleksji nad nimi, bowiem owe osiągnięcia są nierozerwalnie związane z naszym postępowaniem: naszymi grzechami oraz błędami. To jednocześnie czas refleksji nad tkwiącym w nas potencjałem, tym który zrealizowaliśmy i tym, który zmarnowaliśmy. W Nowym, 5779 Roku pragnę życzyć wszystkim, aby prócz realizacji rozmaitych, niezrealizowanych dotąd potencjałów, stale pogłębiali swój wgląd w drugiego człowieka, niezależnie czy bliskiego nam, czy nie, oraz stałego rozwijania zdolności dostrzegania wszelkiego potencjału dobra w innych ludziach, nawet – lub zwłaszcza wtedy – gdy owo postrzeganie zostało wypaczone przez nasze, niekoniecznie pozytywne, doświadczenia z owymi osobami.

Szabat szalom!

Menachem Mirski


Good fortune and justice. Thoughts on Parashat Ree.

Menachem Mirski –

Good fortune and justice. Thoughts on Parashat  Ree.


“Every seventh year you shall practice remission of debts. This shall be the nature of the remission: every creditor shall remit the due that he claims from his fellow; he shall not dun his fellow or kinsman, for the remission proclaimed is of the [Eternal]. You may dun the foreigner; but you must remit whatever is due you from your kinsmen. There shall be no needy among you—since the [Eternal] your God will bless you in the land that the [Eternal] your God is giving you as a hereditary portion – if only you heed the [Eternal] your God and take care to keep all this Instruction that I enjoin upon you this day; For the [Eternal] your God will bless you as He has promised you: you will extend loans to many nations, but require none yourself; you will dominate many nations, but they will not dominate you!” (Deuteronomy 15:1-6.)


If we take the last of the above verses out of context, we can interpret it in many different ways. Jewish chauvinists (they can be found in every ethnic or religious group) can view it as an expression of “Jewish superiority”,  legitimized by the supreme, Divine mandate. Anti-Semites will see in it a similar proclamation, adding to it also several other ideas, such as a theory about a Jewish conspiracy aimed at bringing this vision to life. However, this verse appears in the context of various laws regarding social justice. Happiness, prosperity, and – as a consequence – also the strength of a society are a result of the relations between individuals and groups in a given society and they depend on how just these relations are. If the notion of justice is commonly respected and is the subject of an in-depth reflection carried  out  by the ones in power (and thus is not viewed in a primitive way, such as a view claiming in a nutshell that  those who have not been successful in their lives have only themselves to blame for it etc.), then the right conditions exist for a just division of goods and for an efficient, societal cooperation in every aspect of life. This (among others) establishes the fundaments of a strong society and of a state which has a chance to dominate (after fulfilling several other conditions) over other states and societies which are at odds with justice and which have not established just rules for their common, social life.

Of course, there are countries and societies which are being ruled unjustly and which in spite of that are strong and dominate over others in various ways – militarily, with regards to their numerousness and so on.  However, we shall not take such systems into account, since in general a notion of a state ruled by a dictatorship and by means of violence is an anti-thesis of a Biblical vision of a state and of societal relations.

The topic of justice is extremely vast, so today we shall focus on only one of its aspects: on luck and its role in achieving success, since the above mentioned verses discuss the need to help those who have not achieved material success in their lives. This is necessary for the sake of maintaining order in a given society. Here I’d like to pose  the  following question: Is success the result of (exclusively) one’s own work and skills, such as intelligence or cleverness, or perhaps is it simply luck that plays a key role in achieving success? Several psychological studies conducted on this topic in the past two decades have shown that men and women perceive the role of luck in achieving success differently and that they tend to give different answers to these questions. Men have a strong tendency to ascribe their success to their own skills, whereas women – to luck. And when it comes to failures, the opposite is the  case – women  generally tend to blame their own shortcomings – their lack of skills, knowledge etc. – for their failures, whereas men usually explain their failures by putting the blame on outside factors, such as bad luck.   

And what does our tradition have to say about this? We know that essentially it distances itself (and forbids) various fortune-telling practices aimed at summoning good fortune. However, the theme of luck appears in Biblical, Rabbinical as well as Kabbalistic sources. We read about it for the first time in the context of the birth of Gad, Jacob’s son:

“Leah said, ‘What luck!’ So she named him Gad.’ (Genesis 30:11.)

Rashi in his first explanation of this verse explains the meaning of the name “Gad” as mazal tov, which indeed literally means a stroke of luck, good fortune  (in common use mazal tov of course means: “Congratulations”). But in fact the notion of luck and of believing in it in our tradition is not so obvious at all. In the Talmud (Shabbat 156a) in the context of a discussion concerning astrology we can find a statement “ein mazal le’Israel,” which literally means, “There is no good fortune for Israel”, but its appropriate translation is, “There is no constellation  (of stars) for Israel”. In other words, the success or failure of Israel is not “written in the stars”. And therefore Jews should not believe in horoscopes. Maimonides links this mazal to “the laws of natural history,” and in his opinion the  history of Israel is not subjected to them.

And this means that there is also no predestination. Even if something is “written in the stars” or in history, Jews do not have to follow it and ultimately are not  subjected to it, since they have the power to transform their fate, even if it happens to be “unfortunate”. This being said, does this mean that in Judaism the typical “male” answer to the question of luck and its role in life is prevalent?

Not at all. In a different place the Talmud (tractate Moed Katan 28a) states that “the length of life, children, and sustenance all depend not upon one’s merit, but upon fate”). And therefore – upon good fortune. Whereas the Kabbalistic interpretation of ein mazal le’Israel states that this good fortune comes from a place which is beyond time and space, beyond nature and its cause-and-effect relations, beyond all possible levels of human spirituality; it stems from a place called ein sof (“without end”), i.e. from the highest spiritual reality of God, which is above all His manifestations  and de facto above His will, intentions and actions. We could even say that our good fortune stems from a “Divine subconsciousness”.

To conclude, our sages’ answer to the question of good fortune is neither typically “male” nor typically “female” – it encompasses both of these components within itself. Our well-being and success in life depend both on factors which lie within ourselves and over which we do have control, such as our efforts, work and skills, as well as on factors over which we have no control, i.e. on that which people call good fortune. That good fortune which drips on us (the noun mazal has the same root as the verb linzol, which actually means to drip) has its source in ein sof, and thus in the deepest dimension of Divine reality – in “Divine subconsciosness”. In a way God by giving us laws aimed at introducing justice in the human world is correcting the decrees of his „subconsciousness”, so that happiness can be experienced by everyone who has invited God to be part of their life.   Shabbat  Shalom!

Menachem Mirski

Translated from Polish by: Marzena Szymańska-Błotnicka

Szczęście oraz sprawiedliwość. Refleksja nad paraszą Ree.

Menachem Mirski –

Szczęście oraz sprawiedliwość. Refleksja nad paraszą Ree.


„Po upływie siedmiu lat urządzaj odpuszczenie. A oto sposób odpuszczenia: odpuszczać ma każdy wierzyciel wierzytelność swoję, którą wypożyczył bliźniemu swemu; nie będzie nalegał na bliźniego i na brata swego, gdy ogłoszono odpuszczenie gwoli Wiekuistemu. Na cudzoziemca możesz nalegać, ale co masz u brata twego, odpuści ręka twoja. Tylko że nie powinien być wpośród ciebie ubogi; gdyż błogosławić ci będzie Wiekuisty na ziemi, którą Wiekuisty, Bóg twój, oddaje tobie w posiadanie, abyś władał nią. Jeżeli tylko słuchać będziesz głosu Wiekuistego, Boga twojego, starając się spełniać wszystkie te przykazania, które przykazuję ci dzisiaj; Albowiem Wiekuisty, Bóg twój, pobłogosławiłby ci jako ci przyrzekł, i byłbyś wypożyczał wielu narodom, a sam nie zapożyczał, i byłbyś panował nad wielu narodami, a nad tobą by nie panowały!” (Deut 15:1-6, tłum. I. Cylkow)


Gdy wyrwiemy ostatni z powyższych wersetów z kontekstu, możemy go interpretować rozmaicie. Żydowscy szowiniści (w każdej grupie etnicznej lub religijnej spotykamy takowych) mogą w tym widzieć ekspresję „żydowskiej wyższości”, usankcjonowanej najwyższym, boskim mandatem. Podobną proklamację będą w tym widzieć antysemici, dokładając do tego kilka innych idei, np. teorię o żydowskim spisku mającym na celu realizację tejże wizji. Werset ten jednakże znajduje się w kontekście praw dotyczących sprawiedliwości społecznej. Szczęśliwość, dobrobyt, a w konsekwencji i siła społeczeństwa są skutkiem relacji, jakie panują między jednostkami i grupami w danym społeczeństwie i zależą od tego, jak sprawiedliwe owe stosunki są. Jeśli idea sprawiedliwości jest powszechnie szanowana i poddawana głębszemu namysłowi ze strony rządzących (a więc nie w sposób prymitywny na przykład, streszczający się w tezie, że ci, którzy nie odnieśli w życiu sukcesu są sami sobie winni etc.) istnieją wówczas warunki dla zaistnienia sprawiedliwego podziału dóbr i efektywnej, społecznej kooperacji w każdej dziedzinie życia. To tworzy fundamenty silnego społeczeństwa oraz państwa, które ma szansę dominować (po spełnieniu kilku jeszcze warunków) nad innymi państwami i społeczeństwami, które ze sprawiedliwością są na bakier i nie wytworzyły u siebie sprawiedliwych reguł wspólnego, społecznego życia.

Oczywiście istnieją państwa i społeczeństwa rządzone niesprawiedliwie, które mimo tego są silne i dominują nad innymi na różne sposoby – militarnie, liczebnościowo itd. Tego rodzaju systemów nie będziemy tu jednak brać pod naszą rozwagę, bowiem generalnie wizja państwa rządzonego przez dyktaturę oraz przemoc jest antytezą biblijnej wizji państwa oraz stosunków społecznych.

Temat sprawiedliwości jest niezmiernie obszerny, wiec skupimy się tu na jednym aspekcie: szczęściu i jego roli w osiąganiu sukcesu, w powyższych wersetach jest bowiem mowa o tym, iż należy pomagać tym, którym się w życiu, w aspekcie materialnym, nie powiodło. Jest to rzecz niezbędna aby utrzymać porządek w danym społeczeństwie. Pytanie, które tu postawię, brzmi następująco: czy sukces jest (wyłącznie) wynikiem własnej pracy oraz umiejętności, takich jak inteligencja czy spryt, czy może w osiągnięciu sukcesu kluczową rolę pełni po prostu szczęście? Przynajmniej kilka studiów psychologicznych przeprowadzonych na ten temat w ostatnich dwóch dekadach wykazało, że mężczyźni i kobiety różnie pojmują rolę szczęścia w osiąganiu sukcesów, i odmiennie odpowiadają na te pytania. Mężczyźni mają silną tendencję do przypisywania swoich sukcesów swoim umiejętnościom, kobiety natomiast – szczęściu. Jeśli zaś chodzi o porażki, to rzecz wygląda odwrotnie – kobiety, z reguły, znajdują przyczyny swoich niepowodzeń we własnych brakach – umiejętności, wiedzy itd., mężczyźni natomiast swoje niepowodzenia przypisują zwykle czynnikom zewnętrznym, np. pechowi.

Co natomiast na ten temat głosi nasza tradycja? Wiemy, iż zasadniczo odcina się (i zabrania) rozmaitych praktyk wróżbiarskich, mających przywołać owo szczęście. Jednakże wątek szczęścia pojawia się zarówno w źródłach biblijnych, rabinicznych, jak i kabalistycznych. Po raz pierwszy znajdujemy go w kontekście urodzin Gada, syna Jakuba:

I rzekła Lea: „Przyszło szczęście!”. I nazwała imię jego: Gad. (Gen 30:11, tłum. I. Cylkow)

Raszi, w swoim pierwszym wyjaśnieniu tego wersetu, tłumaczy znaczenie imienia Gad jako mazal tow, co dosłownie oznacza właśnie łut szczęścia, powodzenie (potocznie mazal tow to oczywiście „gratulacje”). Ale kwestia szczęścia i wiary w nie nie jest taka oczywista w naszej tradycji. W Talmudzie (Szabat 156a) w kontekście rozważań nad astrologią znajdujemy wypowiedź ein mazal le’Israel, co dosłownie oznacza „Nie ma szczęścia dla Izraela”, lecz prawidłowo tłumaczone jest jako „Nie ma konstelacji (gwiazd) dla Izraela”. Innymi słowy, powodzenie lub niepowodzenie Izraela nie jest „zapisane w gwiazdach”. Tym samym Żydzi nie powinni wierzyć horoskopom. Majmonides odnosi owo mazal do „praw historii naturalnej”, którym według niego historia Izraela nie podlega.

Tym samym nie ma także predestynacji. Nawet jeśli coś jest „zapisane w gwiazdach” lub w historii, Żydzi nie podążają za tym ani temu ostatecznie nie podlegają, bowiem posiadają moc przemiany swojego losu, także jeśli jest on „niefortunny”. Czyżby więc w judaizmie dominowała typowa, „męska” odpowiedź na kwestię szczęścia i jego roli w życiu?

Bynajmniej. W innym miejscu Talmud (traktat Moed katan 28a) powiada, iż długość życia, (posiadanie) dzieci oraz zarobkowanie nie są zależne od czyichś zasług, lecz od losu. A więc – od szczęścia. Kabalistyczna natomiast interpretacja ein mazal le’Israel mówi, że owo szczęście pochodzi z miejsca, które jest poza czasem i przestrzenią, poza naturą i jej przyczynowo-skutkowymi związkami, poza wszystkimi możliwymi poziomami duchowości człowieka; pochodzi z miejsca zwanego ein sof („bez końca”), czyli najwyższej rzeczywistości duchowej Boga, będącej ponad jego wszelkimi manifestacjami i de facto ponad jego wolą, zamysłem i działaniem. Można wręcz zaryzykować stwierdzenie, że nasze szczęście pochodzi z „boskiej podświadomości”.

Konkludując, odpowiedź naszych mędrców na kwestię szczęścia nie jest ani typowo „męska”, ani typowo „kobieca” – zawiera oba komponenty w sobie. Nasze pomyślność, powodzenie w życiu zależne jest zarówno od czynników, które są w nas i nad którymi mamy kontrolę, takich jak nasze wysiłki, praca oraz umiejętności, jak i od czynników, nad którymi kontroli nie mamy, czyli od tego, co ludzie określają mianem szczęścia. Owo szczęście, które na nas skapuje (rzeczownik mazal posiada ten sam rdzeń co czasownik linzol, oznaczający właśnie kapać) ma swoje źródło w ein sof, a więc w najgłębszym wymiarze boskiej rzeczywistości – w „boskiej podświadomości”. Bóg, przekazując nam prawa mające na celu zaprowadzenie sprawiedliwości w świecie ludzkim koryguje niejako zrządzenia swojej „podświadomości”, tak, ażeby szczęśliwości mógł zaznać każdy, który zaprosił Boga do uczestnictwa w swoim życiu.

Szabat szalom!


Menachem Mirski


The role of women in traditional Judaism. Reflection on parashat Pinchas.

The role of women in traditional Judaism. Reflection on parashat Pinchas.

The Torah portion for this week, apart from laws and other stories, contains also the one about daughters of Tzelafchad petition Moses that they be granted the portion of the land belonging to their father, who died without sons. God accepts their claim and incorporates it into the Torah’s laws of inheritance. (Num 27:1-11)

This story, as well as many other in the Hebrew Bible (for example, the story of Gen. 21:9-13, in which God tells Abraham to listen to his wife Sarah and act according to her will), proves that the role of women in traditional Judaism has been grossly misrepresented and misunderstood. The position of women in traditional Judaism is not nearly as lowly as many modern people think; in fact, the position of women in halachah that dates back to the biblical period is in many ways better than the position of women under US civil law as recently as a century ago.  Many of the important feminist leaders of the 20th century (Gloria Steinem, for example) were Jewish women, and some commentators have suggested that this is no coincidence: the respect accorded to women in Jewish tradition was a part of their ethnic culture.

Of course, in traditional Judaism, women’s obligations and responsibilities are different from men’s, but no less important. There is no question that the primary role of a woman is as wife and mother, keeper of the household.  However, Judaism has great respect for the importance of that role. The Talmud says that when a pious man marries a wicked woman, the man becomes wicked, but when a wicked man marries a pious woman, the man becomes pious.  Women are exempted from all positive commandments (“You shall…” as opposed to “You shall not…”) that are time-related (that is, commandments that must be performed at a specific time of the day or year), because the woman’s duties as wife and mother are so important that they cannot be postponed to fulfill a commandment.  After all, a woman cannot be expected to just drop a crying baby when the time comes to perform a commandment.

It is this exemption from certain commandments that has led to the greatest misunderstanding of the role of women in Judaism.  First, many people (including rabbis) make the mistake of thinking that this exemption is a prohibition. On the contrary, although women are not obligated to perform time-based positive commandments, they are generally permitted to observe these commandments if they choose. Second, because this exemption diminishes the role of women in the synagogue, many people perceive that women have no role in Jewish religious life.  This misconception derives from the mistaken assumption that Jewish religious life revolves around the synagogue only.  It does not; it revolves around the home, where the woman’s role is every bit as important as the man’s.

The equality of men and women begins at the highest possible level: God. In Judaism, unlike Christianity, God has never been viewed as exclusively male or masculine. Judaism has always maintained that God has both masculine and feminine qualities (which we often encounter in kabbalistic literature).  God has, of course, no body; therefore, the very idea that God is male or female is patently absurd in the ‘traditional gender context’.  We refer to God using masculine terms simply for convenience’s sake, because Hebrew has no neutral gender; God is no more male than a table or chair (both “masculine” nouns in Hebrew).

Both man and woman were created in the image of God.  According to many commentators, “man” was created “male and female” (Gen 1:27) with dual gender, and was later separated into male and female.

There can be no doubt, however, that the Talmud also has many negative things to say about women.  Various rabbis at various times describe women as lazy, jealous, vain and gluttonous, prone to gossip and particularly prone to the occult and witchcraft.  Men are repeatedly advised against associating with women, although that is as much because of man’s lust as it is because of any shortcoming in women. Women were discouraged from pursuing higher education or religious pursuits, but this seems to be primarily because women who engage in such pursuits might neglect their duties as wives and mothers. Stereotypes and recommendations of that kind originated from ancient living conditions, completely different from those in which we live today. They have no theological grounding and represent the “spirit of Judaism” only in the aspect in which Rabbinic Judaism was created as a living tradition responding to the problems of a given epoch.

The rabbis are not concerned that women are not spiritual enough, but rather are concerned that women might become too spiritually devoted, which can be, from a purely practical perspective, problematic for both women and men. The Midrash says:

When the daughters of Tzelafchad heard that the land was being divided among the tribes but not among the women, they convened to discuss the matter. They said: God’s mercy and compassion is not like the compassion of man. Mankind favors men over women. God is not like that; His compassion extends to men and women alike. (Yalkut Shimoni)


Shabbat shalom!

Menachem Mirski

Rola kobiet w (tradycyjnym) judaizmie. Refleksja nad paraszą Pinchas.

Rola kobiet w (tradycyjnym) judaizmie. Refleksja nad paraszą Pinchas.

Porcja Tory na ten tydzień, poza prawami i innymi historiami, zawiera także tę o córkach Selofchada, składających Mojżeszowi petycję, aby mogły orzymać ziemię należącą do ich ojca, który zmarł nie posiadając synów. Bóg akceptuje ich roszczenia i włącza je do praw dziedziczenia. (Num 27:1-11)

Ta historia, jak również wiele innych obecnych w Biblii Hebrajskiej (przykładowo historia z Gen 21:9-13, w której to Bóg mówi do Abrahama, aby słuchał się swojej żony, Sary, i postępował wedle jej woli), pokazuje, że rola kobiet w tradycyjnym judaizmie była często fałszywie przedstawiana i źle rozumiana. Pozycja kobiet w tradycyjnym judaizmie nie jest tak niska, jak się to wydaje wielu  współczesnym; w rzeczywistości pozycja kobiet w kontekście halachy, mającej swoje źródła w czasach biblijnych, jest pod wieloma względami wyższa, niż np. pozycja kobiet w świetle amerykańskiego prawa cywilnego sprzed stu lat. Wiele ważnych przywódczyń ruchu feministycznego XX wieku (na przykład Gloria Steinem) było Żydówkami. Niektórzy komentatorzy sugerują, że nie jest to zbieg okoliczności: szacunek przyznany kobietom w tradycji żydowskiej był częścią ich kultury etnicznej.

Oczywiście, w tradycyjnym judaizmie obowiązki kobiet różnią się od obowiązków mężczyzn, nie są jednak mniej ważne. Nie ma wątpliwości, że główną rolą kobiety było bycie żoną i matką, tzw. „kapłanką ogniska domowego”. Jednakże judaizm zawsze miał wielki szacunek dla tej roli. Talmud mówi, że gdy pobożny mężczyzna poślubia niegodziwą kobietę, ów człowiek sam staje się niegodziwcem, ale kiedy nikczemny mężczyzna poślubia pobożną kobietę, mężczyzna ów staje się pobożny. Kobiety są zwolnione z wszelkich ‘pozytywnych przykazań’ (tych zaczynających się od „Będziesz…”, w odróżnieniu od „Nie będziesz…”), które są ściśle związane z czasem ich wykonywania (to znaczy przykazań, które muszą być wykonane o określonej porze dnia lub roku), ponieważ obowiązki kobiety jako żony i matki są tak ważne, że nie można ich odłożyć, aby wypełnić przykazanie. Nie należy przecież oczekiwać, że kobieta porzuci płaczące dziecko, ponieważ nadszedł w danym momencie czas wykonania danego przykazania.

To właśnie owo zwolnienie kobiet z pewnych przykazań doprowadziło do największego niezrozumienia roli kobiet w judaizmie. Po pierwsze, wielu ludzi (w tym rabinów) popełnia błąd myśląc, że to takie zwolnienie jest zakazem. Wręcz przeciwnie, bowiem chociaż kobiety nie są zobowiązane do wykonywania tychże przykazań, generalnie wolno im je wypełniać, jeśli tylko zechcą. Po drugie: ponieważ owo zwolnienie pomniejsza rolę kobiet w synagodze, wiele osób uważa, że kobiety nie odgrywają żadnej roli w żydowskim życiu religijnym. To błędne przekonanie wynika z błędnego założenia, że żydowskie życie religijne obraca się tylko wokół synagogi. To nie jest prawdą; życie religijne w judaizmie skupia się (przede wszystkim) wokół domu, w którym rola kobiety jest równie ważna jak mężczyzny.

Równość mężczyzn i kobiet rozpoczyna się na najwyższym możliwym poziomie: jest nim Bóg. W judaizmie, w przeciwieństwie do chrześcijaństwa, Bóg nigdy nie był postrzegany jako wyłącznie płci męskiej. W naszej tradycji Bóg ma zarówno cechy męskie, jak i kobiece (z czym często spotykamy się np. w literaturze kabalistycznej). Bóg nie ma oczywiście ciała; dlatego sama idea, że Bóg jest mężczyzną lub kobietą, jest oczywiście absurdalna w tym „tradycyjnym kontekście genderowym”. Odwołujemy się do Boga używając pojęć rodzaju męskiego po prostu dla wygody i choćby dlatego, że język hebrajski nie ma rodzaju nijakiego; Bóg nie jest bardziej męski niż stół czy krzesło (oba te rzeczowniki są rodzaju męskiego w języku hebrajskim).

Zarówno mężczyzna, jak i kobieta zostali stworzeni na obraz Boga. Wielu komentatorów twierdzi, że „człowiek” został stworzony jednocześnie jako mężczyzna i kobieta (Rdz 1, 27), jako twór androgyniczny, a dopiero później został „podzielony” na mężczyznę i kobietę.

Nie ulega jednak wątpliwości, że Talmud zawiera również wiele negatywnych opinii na temat kobiet. Różni rabini w różnych czasach opisują kobiety jako leniwe, zazdrosne, próżne i żarłoczne, skłonne do plotek oraz szczególnie podatne na zaangażowanie się w okultyzm i czary. Mężczyznom wielokrotnie odradza się z obcowanie z kobietami, źródłem tych zaleceń są jednakże nie tylko “niedoskonałości” u kobiet; w tym samym stopniu są nimi niedoskonałości u mężczyzn, takie jak popędliwość i skłonność do lubieżności. Owszem, tradycyjnie też odradzano kobietom podejmowania się studiom religijnym i “wyższym aktywnościom intelektualnym”, wydaje się jednak, że miało to miejsce głównie dlatego, iż kobiety, które angażowały się w aktywności tego rodzaju, mogły zaniedbywać swoje obowiązki jako żony i matki. Stereotypy i zalecenia tego rodzaju wywodziły się ze starożytnych warunków w których żyli ludzie, całkowicie odmiennych od tych, w których żyjemy dzisiaj. Nie mają one teologicznego ugruntowania i reprezentują „ducha judaizmu” jedynie w tym aspekcie, w jakim judaizm rabiniczny był tworzony jako żywa tradycja odpowiadająca na problemy danej epoki.

Rabini nie twierdzili, że kobiety nie są wystarczająco uduchowione, ale raczej obawiali się, że mogą stać się nazbyt skupione na kwestiach duchowych, co może być, z czysto praktycznego punktu widzenia, problematyczne zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn. Midrasz mówi:

Kiedy córki Selofchada usłyszały, że ziemia zostanie podzielona pomiędzy plemiona, a one nie otrzymają swojej porcji, zwołały się, by przedyskutować tę sprawę. Stwierdziły wówczas: Boże miłosierdzie i współczucie ma inny charakter aniżeli niż ludzkie. Ludzkość faworyzuje mężczyzn, [stawiając ich] nad kobietami. Bóg taki nie jest; Jego miłosierdzie obejmuje zarówno kobiety, jak i mężczyzn, w tym samym stopniu.

Szabat Szalom!

Menachem Mirski