PESSACH  2019

BEIT POLSKA (Warszawa & Gdansk)

PESSACH  2019

 

Rabbi Dr. Walter Rothschild

It seems strange to some, but Pessach falls in the First Month of our Jewish calendar, Nissan, because Judaism is based on a Liberation, which took place in Nissan. Rosh Hashanah, the so-called ‘New Year’, in contrast, falls in the autumn, in the Seventh Month, because that is ”only” concerned with the world, the universe, the background! That may sound a little strange, but there is a logic to it. Each of us counts our lives from the moment, the day when We were born, not from the time the Earth began or Civilisation started. The Earth is here and the Earth has its birthday and so we mark it – but WE had our own individual or communal birthdays and this is what makes us what we are.

What was this Liberation? We re-tell the story every year, at the Seder and in the Haggadah – though we also mention it many, many times in our liturgy and it is referred to many many times in the Torah and in the other books of the Tanach as well. The ”Yetziat Mitzrayim”, the departure from Egypt. There was a time when we were enslaved, and then we were freed – not by another person, not due to a war, not because politics changed – but due to divine intervention. God actually heard what was being cried out in Egypt, God took notice, God reacted, and although the story is more complicated than I can put it in one sentence – as we know – in essence this is what happened. God rescued us and freed us, liberated us and redeemed us and gave us a new sense of purpose, a new national identity. From now on we were not just the descendants of Abraham or Isaac or Jacob, we were not just the Hebrews or the Israelites, from now on we were the people who had a Torah, a new Covenant, and a special relationship with God; we had a duty to remember our history and we had a duty to believe in our promised future. Neither of these duties is easy, and this is why Jewish history has been so complicated ever since, over thousands of years.

Slavery takes many forms and it may help us now, here, in the modern world, in Europe, to think about what it can mean for each one of us – and try to free ourselves from ancient and not-so-ancient images of forced labour. Forced Labour is indeed a form of physical slavery, and it is the one referred to most in the Haggadah – but it is not the only one. Whenever somebody feels forced to do something they do not wish to do, whenever they are forced to react to external pressure and to give up some of their personal freedom – there is an element of slavery here. When someone feels ”I am not hungry, but I feel I MUST eat something” or ”I am not in a happy social group, I am all alone and miserable, but nevertheless I crave alcohol”; whenever someone feels the need to consume some drug that they KNOW is harmful for them, and yet they feel forced to take it – and currently the USA is facing an enormous rise in people addicted to Opioids – one is enslaved. Most smokers are ”slaves to their habit”. When someone is forced to have sex with another person against their real desire, even if force is not directly used but instead financial pressure or power politics that lead to prostitution – their body is being misused as a form of slavery. It may be that a soldier is conscripted against his will, it may be that someone has fallen into debt and must work longer and harder to pay off the lender, they are not free to enjoy the fruits of the labour because it is already promised to someone else…. There are so many different forms of external pressure and force or of internal pressure, of addiction. All are in some way a form of Slavery.

Of course the definitions can be a little blurred at times. If you have CHOSEN to go into debt to buy a house or a car or a holiday, do you have the same right to feel a grievance? What about addictions to gambling? If you deliberately start a war and lose and have to clear up the mess and rubble – can you truly complain that this is unfair? If you were prescribed certain medication by a doctor you trusted and you now find yourself dependent on these pills, is this your fault? There are issues of Blame and Fault which may creep in and confuse the issue. I do not have simple answers to this, because there are none. A person whose life is dominated by caring for a sick child or a sick parent – are they ”enslaved”, or merely doing what should come naturally? Is someone who has to make a business journey a ”slave of the clock”, or simply dependent on the railway or airline timetable and so he has a requirement to appear punctually at the departure point?

But then we come to other elements that deserve notice, even if not directly relevant to the Exodus, for they involve the way we see others or others see us. From the time of the Industrial Revolution something occurred which changed humanity and society. The Worker became anonymous, just one of a group, just a number on a card to be ‘clocked in’. The worker no longer met the customer. Whereas beforehand, when humans lived in smaller communities, in villages or on farms, a shoemaker or a tailor or a baker or a butcher would prepare their goods and sell them personally, would meet the customer, discuss the product, make recommendations, pass the time of day – now they stood at a machine which made shoes or wove lengths of cloth or minced rows of sausages which were packed up and transported and sold to people whom they would never meet. In recent years this phenomenon has spread to, for example, on-line marketing whereby you order online and a worker in a big warehouse for Amazon or whoever puts the wares into a box and adds it to a pile but never meets you, the customer. You are now served by people whom you do not know and do not meet, people with whom you have no relationship. Instead of a shopkeeper there is a bored person at the checkout and even here computers and screens are being introduced to replace them. Of course this is even more so the case if the people who make the clothes you wear or the machines you use or the shoes or anything else live in other countries or on the other side of the world.

Although there are still some few exceptions and there are still markets where you can buy vegetables from the farmers, in general the days when you bought the fish on the quayside from the fisherman ended when it became possible to transport the fresh fish inland by train; the days when you met the carpenter who made your furniture ended when furniture, like so many other things, became mass produced. That meant the customers became an anonymous mass, and so did the workers. The production chain became so long that the contact between the beginning and the end got lost.

Maybe there are advantages to this and maybe it has to be accepted as ”progress”, but it is still worth taking note of. If I work for a large firm or organisation I am just one of many, my name is less important than my function within the labour process or on the assembly line. Judaism is very aware of this danger, that one ceases to have a name and an identity and becomes merely ”one of the 600,000 who left Egypt” or, alas, ”one of the six million”. An individual Worker has an identity, and a skill, and a relationship to the work he is doing or the thing he is producing; in contrast a Slave has only a function, a task to perform.

How can one free oneself from this situation? (Assuming, of course, that one wants to, for as we know many humans are prepared to sacrifice their humanity and freedom in a form of ‘Stockholm Syndrome’ and to identify with those who have power over them and to submit; they make a compromise in return for a certain degrees of security and continuity).

The history of Labour Relations and Trades Unions and worker solidarity reveal some interesting models. Almost none of which apply to the Exodus from Egypt! Let us assume there is a factory, owned (as in former capitalist times) by a factory owner (though nowadays usually by a combination of investors) and employing a thousand workers. If one worker is unhappy at something and complains to his foreman – he is fired. He has no protection. If ten workers come together to their foreman and say ”We are unhappy with the way the shifts are organised” the foreman could decide to take this seriously and make some minor changes – so long as HIS targets are still met. If a hundred workers go to the head of a Section and complain perhaps that their machines are dangerous to work on and they need protective screens fitting, the head can make a decision, use his budget, maybe refer the matter upwards but also fit the necessary protective screens. If all thousand workers protest and say together that they will not continue unless their pay is increased – production comes to a standstill. The Owner or Manager then faces certain decisions – will it be cheaper or more expensive in the long run, to give in to this demand, or to invest in new machines, or to bring in new workers or strike breakers, or whatever? The difference in all these (rather simplified) examples is Solidarity. Alone, one can achieve almost nothing; If a Union, a collective is formed, one can apply pressure upon the slave drivers. There are of course risks because the Owner or Manager may decide to employ brutal methods or to eliminate known ”trouble-makers” but here, too, solidarity can count.

I use the word ‘Solidarity’ deliberately, of course, when I speak of life in Poland of the past decades and contrast it to previous decades.

Now, in the story of the Exodus, the Yetziat Mitzrayim, this model does not apply. God sends just ONE man to represent the Israelites, together with Aharon as his assistant and interpreter. Moses is not just a Nobody in Egyptian circles – he is a former adopted prince who fled on a murder charge – but he is a Nobody to the Israelites, who show no solidarity with him. Moses does not say ”Let My people go!”, his task is to say ”GOD SAYS ‘Let MY People Go! So that they may serve ME!” Moses represents another power, not the Workers, the Slaves, but the God of the Slaves.

This makes it into a totally different story, one that Pharaoh also needs time to understand. He knows how to deal normally with Slaves who make trouble – you simply whip them, you increase their burdens, you make them collect their own straw for the bricks, you ignore warnings that they could be hurt by falling hail, and so on. But there is another Power at work here, a divine Power. It is only in the Last Plague that Pharaoh – who has of course by then also experienced frogs and lice and boils and hail and darkness – is actually personally, deeply, hurt, is brought down to the level of the slave girl at the millstones – loses his own firstborn child. Only then does the enormous power of this invisible, anonymous God become clear to him, only then does he give way.

The Israelites are now expelled, partially unprepared. But it is only following their salvation at the Red Sea or Reed Sea, the Yam Suf, that they finally understand what is happening and that they have been liberated from Slavery – including the more comfortable aspects such as regular meals of fish and cucumbers – and are now confronted with the responsibilities that Freedom brings. The main task of Moses from now on is to instil into them a sense of solidarity, of peoplehood, of unified interests and shared values so that the individual tribes will not go their own ways. If they are to achieve their goal, the people of Israel must show solidarity with each other.

This is what we celebrate at Pesach. Not just the history but the present. We are free to read the story of the liberation. But we must also apply the lessons to the present. We were freed, not to live in anarchy, but to serve a Higher Power. We may have different opinions – the recent elections in the Medinat Yisrael reveal that as well – but how we express them, this is a part of the Freedom we celebrate today, this week and – hopefully – throughout the year.

Chag Pesach Sameach!

Rabbi Dr. Walter Rothschild.

PESACH 2019

PESACH 2019

Rabin dr Walter Rothschild

 

Niektórym wydaje się to dziwne, ale Pesach przypada w pierwszym miesiącu naszego żydowskiego kalendarza, w miesiącu nisan, ponieważ u podstaw judaizmu leży wyzwolenie, które miało miejsce właśnie w tym miesiącu. Dla odróżnienia, Rosz Haszana, czyli tak zwany „Nowy Rok”, przypada na jesieni, w siódmym miesiącu roku, gdyż to święto dotyczy „tylko” świata czy też wszechświata, a więc kwestii drugoplanowych! Może się to wydawać nieco dziwne, jest w tym jednak pewna logika. Każdy z nas odlicza czas swojego życia od chwili i dnia, w którym to my się urodziliśmy, a nie od czasu, w którym zaczęła istnieć Ziemia albo w którym rozpoczęła się cywilizacja. Ziemia znajduje się tutaj i ma swoje własne urodziny, więc je obchodzimy – ale MY mieliśmy też nasze własne indywidualne czy też wspólnotowe urodziny i właśnie to uczyniło nas tym, kim jesteśmy.

Na czym polegało owo wyzwolenie? Opowiadamy na nowo tę historię każdego roku podczas sederu, została ona też opisana w Hagadzie – choć o wyzwoleniu tym wspomina się też wiele, bardzo wiele razy w naszej liturgii, jak również w Torze oraz w innych księgach Tanachu. Jecijat Micrajim, wyjście z Egiptu. Był taki czas, gdy byliśmy zniewoleni, zaś następnie zostaliśmy wyzwoleni – nie przez jakąś inną osobę, nie w wyniku wojny, nie z powodu zmian w doktrynie politycznej – lecz na skutek boskiej interwencji. Bóg usłyszał płacz i wołania w Egipcie, Bóg zauważył, Bóg zareagował i – choć historia ta jest bardziej skomplikowana i nie da się jej wyczerpująco przedstawić w jednym zdaniu – to, jak wiemy, w istocie sprowadza się ona właśnie do wyżej opisanego stwierdzenia.  Bóg nas ocalił i uwolnił, wyzwolił nas i wybawił oraz tchnął w nas nowe poczucie posiadania celu, nową tożsamość narodową. Począwszy od tego czasu byliśmy już nie tylko potomkami Abrahama, Izaaka czy Jakuba, byliśmy już nie tylko Hebrajczykami czy Izraelitami; począwszy od tej chwili staliśmy się ludem, ludem posiadającym Torę, nowe przymierze oraz szczególną relację z Bogiem; mieliśmy obowiązek pamiętać o naszej historii oraz wierzyć w przyobiecaną nam przyszłość.  Żaden z tych obowiązków nie jest łatwy i właśnie dlatego historia żydowska była już zawsze odtąd, przez tysiące lat, tak bardzo skomplikowana.

Niewolnictwo przybiera wiele różnych form i pomocna dla nas teraz, tutaj, we współczesnym świecie, w Europie, może być refleksja nad tym, co może ono oznaczać dla każdego z nas; warto spróbować się też wyzwolić od dawnych (i nie tak bardzo dawnych) wyobrażeń na temat pracy przymusowej. Praca przymusowa faktycznie jest formą fizycznego zniewolenia i to właśnie o tym rodzaju wspomina się najczęściej w Hagadzie – istnieją też jednak inne rodzaje zniewolenia. Ilekroć ktoś czuje się zmuszony do zrobienia czegoś, czego nie chce robić, ilekroć ktoś jest zmuszony poddać się naciskom zewnętrznym i wyrzec się jakiejś części swojej osobistej wolności – mamy do czynienia z elementami niewolnictwa.  Gdy ktoś ma poczucie: „nie jestem głodny, ale czuję, że MUSZĘ coś zjeść” albo: „Nie należę do żadnej szczęśliwej grupy społecznej, jestem samotny, czuję się nieszczęśliwy i ciągnie mnie do alkoholu”; ilekroć ktoś odczuwa potrzebę zażycia jakiegoś leku czy substancji psychoaktywnej, o których WIE, że są dla niego szkodliwe, a jednak czuje się zmuszony do ich wzięcia (a obecnie USA mierzy się z ogromnym wzrostem liczby osób uzależnionych od opioidów) – taka osoba jest zniewolona. Większość palaczy jest „niewolnikami swojego nałogu”. Gdy ktoś jest zmuszany do odbywania stosunków seksualnych z drugą osobą, choć nie ma na to ochoty, nawet jeśli nie dochodzi do bezpośredniego użycia siły, lecz zamiast tego stosuje się presję ekonomiczną lub wykorzystuje się pozycję władzy, aby zmusić kogoś do prostytucji – osoba ta jest wykorzystywana seksualnie i jest to forma zniewolenia. Zdarzyć może się też, że żołnierz zostanie powołany do służby wbrew swojej woli albo ktoś popadnie w długi i będzie musiał pracować dłużej i ciężej, aby spłacić wierzycieli, nie będzie więc się mógł swobodnie cieszyć owocami swojej pracy, gdyż zostały już one przyobiecane komuś innemu…. Istnieje tak wiele różnych form stosowania zewnętrznych nacisków i siły albo też przypadków odczuwania wewnętrznej presji i popadania w uzależnienie. Są to wszystko pewne formy zniewolenia.

Oczywiście niekiedy definicje nie są do końca ostre. Jeśli ktoś Z WŁASNEJ WOLI zdecydował się zaciągnąć dług, aby kupić dom, samochód albo pojechać na wakacje, czy ma takie samo prawo do poczucia żalu i krzywdy? A co z uzależnieniem od hazardu? Jeśli ktoś celowo rozpętuje wojnę, przegrywa ją i musi uprzątnąć bałagan i gruzy – czy naprawdę może narzekać, że to niesprawiedliwe? Jeśli lekarz, któremu ufaliśmy, przepisał nam jakieś lekarstwo, a następnie okazało się, że uzależniliśmy się od tych tabletek, to czy będzie to nasza wina? W grę wchodzą niekiedy dodatkowe aspekty odpowiedzialności i winy, które mogą komplikować sprawy. Nie mogę tu zaoferować prostych odpowiedzi na powyższe pytania, gdyż takowe nie istnieją. Weźmy osobę, która poświęca przeważającą część życia na opiekowanie się chorym dzieckiem albo chorym rodzicem – czy osoba ta jest „zniewolona”, czy też po prostu robi to, co powinno być dla niej naturalne? Czy ktoś, kto musi odbyć podróż służbową, jest „niewolnikiem zegarka”, czy też musi się po prostu dostosować do rozkładu linii kolejowych bądź lotniczych, ma więc obowiązek stawić się punktualnie w miejscu wyjazdu bądź wylotu?

Następnie dochodzimy też jednak do innych zasługujących na naszą uwagę aspektów, nawet jeśli nie mają one bezpośredniego związku z Wyjściem z Egiptu, jako że wiążą się one ze sposobem, w jaki postrzegamy innych albo w jaki inni postrzegają nas. Od czasu rewolucji przemysłowej zdarzyło się coś, co zmieniło ludzkość i społeczeństwo. Pracownik stał się anonimowy, stał się zaledwie jednym z grupy, jest odtąd tylko numerem na karcie zegarowej, którą odbija przy wejściu i wyjściu z pracy. Pracownik nie ma już bezpośredniej styczności z klientem. Podczas gdy wcześniej, gdy ludzie mieszkali w mniejszych społecznościach, w wioskach lub na gospodarstwach rolnych, szewc, krawiec, piekarz czy rzeźnik przygotowywali swoje produkty i sprzedawali je osobiście, spotykali się z klientami, omawiali właściwości swojego towaru, polecali takie czy inne artykuły, spędzali ze sobą czas – to począwszy od tego czasu robotnicy stali przy maszynie produkującej buty, tkającej duże ilości materiału albo mielącej pęta kiełbas; produkty te następnie pakowano, transportowano i sprzedawano ludziom, z którymi robotnicy nie mieli się nigdy osobiście spotkać. W ostatnich latach to samo zjawisko rozprzestrzeniło się również na choćby marketing internetowy, w ramach którego zamawiamy jakiś towar przez internet, a pracownik w dużym magazynie zatrudniony przez Amazon lub dowolną inną firmę wkłada towar do pudełka i odkłada go na stertę innych, lecz nigdy nie spotyka się z tobą, czyli z klientem. Obsługują nas teraz osoby, których nie znamy i z którymi się nie spotykamy, osoby, z którymi nie łączą nas żadne relacje. Zamiast sklepikarza mamy znudzonego pracownika przy kasie, a nawet i tu wprowadza się komputery i ekrany dotykowe mające zastąpić kasjerów. Oczywiście wszystko to odnosi się w jeszcze większym stopniu do sytuacji, gdy osoby, które szyją noszone przez nas ubrania, składają używane przez nas urządzenia, wykonują noszone przez nas buty albo wszelkie inne towary mieszkają w innych krajach albo nawet po drugiej stronie świata.

Choć są jeszcze nieliczne wyjątki i wciąż istnieją targi, na których możemy kupić warzywa bezpośrednio od rolników, to generalnie rzecz biorąc dni, gdy kupowało się ryby od rybaków przy nabrzeżu skończyły się w chwili, gdy pojawiła się możliwość transportowania pociągami świeżych ryb do miejsc położonych w głębi lądu. Dni, gdy mieliśmy okazję poznać stolarza wykonującego nasze meble dobiegły końca w chwili, gdy meble, podobnie jak tak wiele innych rzeczy, zaczęły być produkowane na masową skalę. Oznaczało to, że klienci stali się anonimową masą, podobnie rzecz miała się też z pracownikami. Łańcuch produkcji tak bardzo się wydłużył, że zatracono styczność pomiędzy jego początkiem i końcem.

Być może sytuacja ta wiąże się z pewnymi korzyściami i być może musimy ją zaakceptować jako „postęp”, niemniej warto jednak zwrócić na to uwagę. Jeśli pracuję dla dużej firmy lub organizacji, jestem tylko jednym z wielu pracowników, moje nazwisko jest mniej ważne od funkcji, jaką wypełniam w ramach procesu wytwórczego lub przy linii produkcyjnej. Judaizm zdaje sobie jasno sprawę z zagrożenia wiążącego się z sytuacją, gdy ktoś przestaje mieć imię i tożsamość i staje się zaledwie „jednym z 600 000, którzy wyszli z Egiptu” albo, niestety, „jednym z sześciu milionów”. Jednostkowy pracownik posiada tożsamość, ma fach w ręku i osobisty stosunek do wykonywanej przez siebie pracy bądź do produkowanego przez siebie towaru; dla odróżnienia, niewolnik wypełnia tylko pewną funkcję, ma tylko pewne zadanie do wykonania.

Jak można się wyzwolić z takiej sytuacji? (Zakładając oczywiście, że ktoś chciałby to zrobić, gdyż, jak wiemy, wielu ludzi jest gotowych poświęcić swoje człowieczeństwo i wolność, przejawiając objawy „syndromu sztokholmskiego”,  utożsamiając się z tymi, którzy mają nad nimi władzę i podporządkowując się im; godzą się pójść na kompromis w zamian za pewien stopień bezpieczeństwa i stałości).

Historia stosunków pracy, związków zawodowych i przejawów solidarności między pracownikami ujawnia pewne interesujące prawidłowości, z których prawie żadna nie ma zastosowania w historii wyjścia z Egiptu! Załóżmy, że jest sobie fabryka, której właścicielem (tak jak to było w dawnych czasach kapitalistycznych) jest właściciel fabryki (choć obecnie jest to zwykle grupa inwestorów). Fabryka ta zatrudnia tysiąc pracowników. Jeśli jeden pracownik jest z jakiegoś powodu niezadowolony i poskarży się swojemu brygadziście – zostanie zwolniony. Nie jest w żaden sposób chroniony. Jeśli dziesięciu pracowników pójdzie razem do swojego brygadzisty i powie: „Jesteśmy niezadowoleni ze sposobu organizacji zmian”, brygadzista może zdecydować się potraktować ich skargi poważnie i wprowadzić jakieś pomniejsze zmiany – byle tylko JEGO cele były wciąż wypełniane. Jeśli stu robotników pójdzie do kierownika oddziału i poskarży się na przykład, że praca przy ich maszynach jest niebezpieczna i domagają się zainstalowania ekranów ochronnych, kierownik może podjąć jakąś decyzję, może wykorzystać dostępny mu budżet, być może skieruje sprawę wyżej, może się też jednak zgodzić na zainstalowanie niezbędnych ekranów ochronnych. Jeśli zaprotestuje cały tysiąc robotników i wspólnie oświadczą, że nie będą dalej pracować, jeśli nie dostaną podwyżki – dojdzie do zatrzymania produkcji. Właściciel albo menedżer musi rozważyć dostępne mu opcje – czy w dłuższej perspektywie wyjdzie mu taniej czy drożej ugiąć się przed tym żądaniem, a może lepiej zainwestować w nowe maszyny albo sprowadzić nowych robotników czy też łamistrajków, czy może lepiej zrobić jeszcze coś innego? Różnica między poszczególnymi wyżej przytoczonymi (dość uproszczonymi) przykładami polega na stopniu solidarności. Samemu nie można osiągnąć prawie niczego; jeśli powstanie związek, pewna wspólnota, można wywierać presję na nadzorców niewolników. Oczywiście wiąże się to z pewnym ryzykiem, gdyż właściciel czy też menedżer może zdecydować się zastosować brutalne metody albo wyeliminować znanych „mącicieli”, jednak również w tych przypadkach solidarność może mieć znaczenie.

Oczywiście używam tu słowa „solidarność” celowo, gdy mówię o życiu w Polsce w ostatnich dziesięcioleciach i przeciwstawiam je wcześniejszym dekadom.

Jeśli chodzi zaś o historię wyjścia z Egiptu, Jecijat Micrajim, to wyżej opisany model nie ma tu zastosowania. Bóg wysyła tylko JEDNEGO człowieka, który ma reprezentować Izraelitów w towarzystwie Aharona, który pełnić ma rolę jego pomocnika i tłumacza. Mojżesz nie jest kimś zupełnie nic nieznaczącym w kręgach egipskich – jest byłym adoptowanym  księciem, który zbiegł, oskarżony o popełnienie morderstwa – jest jednak kimś zupełnie nic nieznaczącym dla Izraelitów, którzy nie okazują mu solidarności. Mojżesz nie mówi: „Wypuść mój lud!”; ma za zadanie powiedzieć: „BÓG MÓWI: <<wypuść MÓJ lud! Tak żeby mogli służyć MNIE!>>”. Mojżesz reprezentuje zatem inną „władzę” – nie robotników, nie niewolników, lecz Boga niewolników.

Sprawia to, że historia ta zyskuje zupełnie inny wymiar, i również faraon potrzebuje czasu, aby zrozumieć prawdziwy charakter tej historii. Dobrze wie, jak radzono sobie od zawsze ze sprawiającymi kłopot niewolnikami – trzeba ich po prostu wychłostać, zwiększyć ciążące na nich brzemię, trzeba ich zmusić do starania się na własną rękę o słomę do wyrabiania cegieł, należy ignorować ostrzeżenia, iż mogą ucierpieć w wyniku spadającego gradu, i tak dalej. Lecz tutaj w grę wchodzi inna władza, boska władza. Dopiero przy ostatniej pladze faraon – który oczywiście do tego czasu również zdążył już doświadczyć żab, wszy, wrzodów, gradu i ciemności – zostaje osobiście głęboko zraniony, zostaje sprowadzony do poziomu niewolnicy przy żarnach – traci własne pierworodne dziecko. Dopiero wtedy zrozumiał wyraźnie ogromną potęgę tego niewidzialnego, anonimowego Boga, dopiero wtedy ustąpił.

Wówczas Izraelici zostali wygnani; nie byli do końca przygotowani na taką okoliczność. Jednakże to dopiero po ich uratowaniu nad Morzem Czerwonym czy też Morzem Trzcin, Jam Suf, zrozumieli w końcu, co się dzieje. Zrozumieli, że  zostali wyzwoleni z niewoli (co łączyło się też z bardziej komfortowymi aspektami takimi jak regularne posiłki w postaci ryb i ogórków), a teraz mieli się zmierzyć z obowiązkami, jakie niesie ze sobą wolność. Głównym zadaniem spoczywającym odtąd na Mojżeszu jest zaszczepienie w nich poczucia solidarności, poczucia bycia jednym narodem, posiadania wspólnych interesów i wspólnych wartości, tak aby pojedyncze plemiona nie rozeszły się każde w swoją stronę. Jeśli mają osiągnąć swój cel, członkowie ludu Izraela muszą okazywać sobie nawzajem solidarność.

Właśnie te aspekty świętujemy podczas Pesach. Nie tylko historię, ale również teraźniejszość. Jesteśmy wolni i możemy czytać historię o wyzwoleniu. Ale musimy również zastosować tę lekcję do naszej teraźniejszości. Zostaliśmy wyzwoleni nie po to, aby żyć w anarchii, lecz po to, żeby służyć Wyższej Potędze.   Możemy mieć różne opinie – pokazały to również niedawne wybory w Medinat Jisrael – lecz to, jak będziemy je wyrażać, jest częścią wolności, którą świętujemy dzisiaj, w tym tygodniu i – jak można mieć nadzieję – również przez cały rok.

Chag Pesach Sameach!

Rabin dr Walter Rothschild

Tłum. Marzena Szymańska-Błotnicka

Wojny ideologiczne i niepokój społeczny: co możemy w tej sprawie zrobić?

Wojny ideologiczne i niepokój społeczny: co możemy w tej sprawie zrobić?

Drasza na Pesach 5779

Menachem Mirski

Opowieść o naszym wyjściu z Egiptu jest jednocześnie historią plag i wielkich kryzysów, które spadły na Egipt i jego społeczeństwo. Choć Tora w swoich opisach plag jest dość lakoniczna jeśli chodzi o informacje, z jakimi spotkały się one reakcjami społecznymi (choć wspomina na przykład o niepokojach na dworze faraona oraz o wielkim krzyku po śmierci wszystkich pierworodnych), dość łatwo jest nam wyobrazić sobie nastroje społeczne w kraju dotkniętym takimi nieszczęściami.

I choć społeczeństwa w których żyjemy nie są w żadnym razie dotknięte plagami porównywalnymi do tych egipskich, to żyjemy jednak w czasach nieustannych niepokojów społecznych i, zwłaszcza ostatnio, narastającego kryzysu cywilizowanych stosunków w naszych relacjach społecznych. Do zasadniczych przyczyn tej sytuacji można zaliczyć konflikty ideologiczne i radykalizm. Jednakże czy my faktycznie żyjemy w czasach narastających radykalizmów, czy też po prostu skrajne koncepcje cieszą się „popularnością” w mediach, w wyniku czego nasze postrzeganie rzeczywistości jest zniekształcone? W rzeczy samej, jeśli skupimy się na praktycznych wymiarach naszych przekonań, na ich wypełnianiu i na naszych codziennych obowiązkach, często okazuje się, że mamy ze sobą więcej wspólnego niż sugeruje nam to czasem różnego rodzaju propaganda. Radykalizmy ideologiczne i religijne cieszą się popularnością w świecie wirtualnym, lecz w rzeczywistości większość osób plasuje się gdzieś po środku szerokiego, ideologicznego spektrum. Problem polega na tym, że w przestrzeni wirtualnej radykalne poglądy są barwne, niekiedy bardzo atrakcyjne i mamy do czynienia z ich nadreprezentacją, co prowadzi do zniekształconego postrzegania świata i innych ludzi, zwłaszcza wtedy, gdy poglądy te umacniają kogoś w wyznawanym przez niego już wcześniej stanowisku. Zwiększa to prawdopodobieństwo, że ludzie będą upraszczać i redukować swoje postrzeganie świata do banalnych stereotypów; zwiększa to też prawdopodobieństwo, że ludzie będą definiować swoje stanowisko w oparciu o to, z czym się nie zgadzają raczej niż o to, co ich ze sobą łączy.

Popularność inżynierii społecznej umacnia pogląd, iż „prawidłowy system”, „odpowiednie prawo” albo „poprawne poglądy” mogą rozwiązać wszystkie problemy, z jakimi mierzą się zachodnie społeczeństwa. Oczywiście wizje dotyczące „prawidłowego systemu” różnią się miedzy sobą, a często wzajemnie się wykluczają, co zwiększa poziom wzajemnej złości, frustracji, nietolerancji i agresji, z czego rodzą się pomysły graniczące z tymi pochodzącymi z opowiadań Orwella albo Huxleya.

Choć rzadko kiedy istnieje jedno rozwiązanie jakiegoś problemu, z pewnością kluczowym elementem jest skupienie się na praktycznych wymiarach naszych systemów przekonań. Niezbędne jest, abyśmy skupili się na problemach, z którymi wszyscy się mierzymy oraz na tym, co nas ze sobą łączy raczej niż na wizjach idealnego świata, w którym wszystko będzie dobre i sprawiedliwe.

A jako że w nadchodzącym tygodniu chrześcijanie obchodzą Wielkanoc, pozwolę sobie użyć przykładu pochodzącego ze sfery chrześcijańsko-żydowskiego dialogu międzyreligijnego. Gdy skupiamy się na kwestiach teologicznych, prowadzi to nas często do wiecznych, niekończących się sporów. Jednakże, jeśli skupimy się na kwestiach praktycznych, nagle w cudowny sposób okazuje się, że wcale aż tak bardzo się nie różnimy, zwłaszcza w sferze etyki. Fundamentem naszej moralności jest 10 przykazań – wartości takie jak miłość, sprawiedliwość, odpowiedzialność, tradycja i rodzina.

Przy okazji Pesach zachęcam wszystkich do kultywowania i skupiania się na tych wartościach, które wiodą do pełnego, wzbogaconego, przepełnionego sensem i – owszem –  odpowiedzialnego życia, jako że odpowiedzialność jest jednym z głównych źródeł sensu w naszym życiu. Gdy koncentrujemy się na kwestiach praktycznych, zajmujemy się czymś, co dotyczy wszystkich ludzi, wprowadza to w nasze życie pokój i czyni bardziej cywilizowanymi nasze międzyludzkie stosunki, zarówno w obrębie naszej społeczności jak i pomiędzy naszymi społecznościami. Nie zrozumcie mnie źle, nie oznacza to, że nie powinniśmy myśleć perspektywicznie, długofalowo i dokonywać trwałych i znaczących zmian społecznych. Przeciwnie, proponowane tu podejście pozwala nam tworzyć o wiele bardziej realistyczne, długoterminowe wizje.

Nasze przekonania mogą się stać naszym Egiptem; możemy zostać przez nie zniewoleni i zaślepieni. Musimy oprzeć się kuszącej atrakcyjności czarno-białych argumentów i skupić się na pragmatycznych aspektach związanych z tym, w jaki sposób wszyscy żyjemy, jak traktujemy się nawzajem, jak dbamy o siebie nawzajem oraz co się dzieje w naszym codziennym życiu, gdyż nasze doświadczenia w tym zakresie nie różnią się aż tak bardzo od doświadczeń osób, z którymi się nie zgadzamy. Dostrzeżenie tego pozwala nam na lepsze zrozumienie innych oraz samych siebie, co pozwala nam żyć w pokoju, w cywilizowanej wspólnocie. Praktyczne zastosowania naszych przekonań pogłębiają nasze zrozumienie świata oraz innych, co czyni go lepszym miejscem dla nas wszystkich.

Chag Pesach Sameach,

Szabat szalom,

Menachem Mirski

Tłum. Marzena Szymańska-Błotnicka