Vayigash

 Meaning as an organizing structure

Thoughts of parashat Vayigash

Menachem Mirski

We live in an age of many different and often conflicting narratives. All the different worldviews can be easily pitted against each other, with a promotion of “the only right one”, in order to wage yet another ideological war. One can also go in a different direction: from the fact that there is a multitude of narratives, one may conclude that they are never more than ideological constructs, pure conventions without any grounding in reality and the choice between them is always subjective and/or completely dependent on the situation. From here there is a straight path to justify nihilism or, in a milder version, hedonism, as well as other philosophies which claim that if anything has value at all, it is only experiencing life here and now.

Although there is a kind of ideological pluralism and some freedom of interpretation in the bosom of Judaism, such views and philosophies are, in principle, contrary to the spirit of the Mosaic religion as such (as well as the spirit of other Abrahamic religions). Even though some teachings of our religion are in fact debatable, there are fundamental premises (like You shall not murder or You shall not commit adultery) that belong to the realm of absolute truth.

This contradiction poses challenges and often a danger to many religious traditions and validity of their teachings. The deep narratives about the meaning of life are usually based on many premises, often very context-based, and some part of them is simply taken on faith. It is enough to point out an error or lack of justification of one of them and everything begins to crumble, losing its grounding in our experience.

In this week’s Torah portion Joseph reveals his identity to his brothers, who sold him some years earlier as a slave to Egypt. “I am Joseph,” he declares, and then asks: “Is my father still alive?” The brothers are overcome by shame and remorse but Joseph comforts them. “So, it was not you who sent me here,” he says to them, but “God has sent me ahead of you to ensure your survival on earth, and to save your lives in an extraordinary deliverance.” (Gen 45:7-8)

This is one of many expressions of the idea of a divine plan in the Bible. This idea, in general, either creates certain meaning of the events to which it refers or profoundly changes the meaning we have already ascribed to them. This happens to be particularly useful in our life in the time we experience suffering. Suffering, by its nature, bothers us, and when we experience it, we are much more likely to ask why this or that has happened. Thus, the idea of the divine plan serves often to give meaning to suffering and quite often to justify it. By giving meaning to suffering we overcome hedonistic concepts of life that simplistically equate good with happiness and bad/evil with pain. The idea of divine plan also limits the scope of the philosophies that reduce explanations of everything to mechanisms of cause and effect. This idea simply says that there is (always) a greater meaning in everything that happens, a meaning that is often invisible at first glance.

But the paradigm of a deeper meaning behind the events does not invalidate naturalistic, temporary or casual views on what happens in our life. The true wisdom lies in the ability of combining both approaches: to know when to follow the deeper meaning/divine plan and when to look at things from a purely naturalistic perspective. To get this balance right prevents us from falling for various reductionist radicalisms and allows us to see one thing from multiple perspectives. Indeed, all the small and simple, human (=not divine) actions are necessary components of greater, divine plans. This is exactly the case of the entire story of Joseph.

But maybe we are merely construct these “divine narratives of a deeper meaning,” as philosophers-naturalists and postmodernists say? Even if that’s the case, they remain valid because of their practical or intellectual utility. They usually allow us to look at our experiences more broadly than from the perspective of the moment in which we are experiencing something. In situations where we experience pain or suffering, they allow us to transcend the experience, and more specifically, transcend it in time. Thus, they anticipate, and sometimes even give already a relief, because they allow us to see a future free from inconvenience or suffering. It is enough that such a vision of the future seems credible to us and it immediately motivates us to act, i.e. to realize this vision. This is one of the mechanisms of religious faith, as well as the one of a “secular faith”, i.e. the faith which exists independently from a religious context.

Seeing our experiences through the lens of great and deep meta-narratives may give a meaning to every single event in our life. I believe that the more meaning we have in our lives, the better for us. It helps us to deal with lots of problems and challenges. For example, there are situations in which we, sometimes desperately, want to do something, but we fail. Soon after we realize that doing the thing we desired would be totally unnecessary from the perspective of the larger context. Let’s assume that Joseph, after being already elevated and gained a high position in Egyptian society realizes that his own prophecy about famine is not credible, verifiable and he decides to return to the land of Canaan to meet his father and deal with his brothers. Would that be helpful for them all at all? No, they would all probably die because of famine that pervaded the land. And in reality it doesn’t really matter whether it was God or pure chance that sent him ahead of time to Egypt. The fact that Joseph realized the meaning of all his experiences, including all the bad ones, only helped him to understand and accept the final situation he was in. The same fact made him grateful for it and helped him to reconcile with his brothers.

Without a deeper meaning we can’t really, and certainly not in the long run, live fully and fulfill our plans and desires. All attempts to deconstruct or annul the great meta-narratives made by some naturalistic oriented  philosophies and postmodernists are in practice psychologically and socially destabilizing, and, in fact, are impossible to implement fully and completely. Our minds naturally defend themselves against them, and the effects of understanding our experiences in only “short-term”, flat perspectives may be miserable for us. The presence of this deeper meaning in life also balances its drama and is psychologically healthier.

In the New Gregorian Year I wish everyone to focus their lives on purposeful and thoughtful tasks as well as to find time to implement great plans and long awaited changes, keeping in mind the necessity to divide all the great plans into stages, because in this way they are usually easier to implement. However, we should never forget about the significance of what is happening here and now, as well as about the causes and effects of our actions. These two ways of thinking are not mutually exclusive; to think that they are would be just yet another false alternative. Only in this way, only by being aware of different time perspectives and layers of meaning in our lives, we are able to participate (consciously) in the Divine plan.

Shabat shalom!

Menachem Mirski

Wajigasz

Sens jako struktura organizująca

Refleksja nad paraszą Wajigasz

Menachem Mirski

Żyjemy w epoce wielu różnych, skonfliktowanych ze sobą narracji. Owe odmienne wizje świata łatwo  sobie przeciwstawić sobie, ze wskazaniem na jedyną słuszną, by w ten sposób rozpętać kolejną ideologiczną wojnę. Można również pójść w innym kierunku – z faktu, że istnieje wielość narracji można wnieść, że tak naprawdę wszystkie one są wyłącznie ideologicznymi konstruktami i ich wybór jest zupełnie subiektywny lub całkowicie zależny od sytuacji. W ten sposób łatwo dojść do uzasadniania nihilizmu lub, w łagodniejszej wersji, hedonizmu, czy też innych filozofii głoszących, że jeśli cokolwiek ma wartość, to wyłącznie przeżywanie życia tu i teraz.

Pomimo istnienia pewnego ideologicznego pluralizmu i swoistej wolności interpretacji w łonie judaizmu, poglądy i filozofie tego rodzaju są z zasady sprzeczne z duchem religii mojżeszowej jako takiej (jak również z duchem innych religii abrahamowyh). Pomimo, iż niektóre z nauk naszej religii mogą mieć charakter dyskusyjny, istnieją w niej fundamentalne prawdy (jak Nie będziesz mordował lub Nie będziesz cudzołożył) należące  do sfery prawd absolutnych.

Wspomniana sprzeczność stanowi wyzwanie, a czasem zagrożenie dla tradycji religijnych i ich nauk. Głębsze narracje na temat sensu w naszym życiu są zwykle oparte na wielu przesłankach, często mocno ukontekstowionych i spora część z nich jest po prostu brana na wiarę. Wystarczy wskazać błąd bądź brak uzasadnienia choćby jednej z nich i cały nasz zaczyna się chwiać, tracąc ugruntowanie w naszym doświadczeniu.

W porcji Tory na ten tydzień Józef ujawnia swoim braciom swoją prawdziwą tożsamość, barciom, którzy sprzedali go przed laty jako niewolnika do Egiptu. „Jestem Józef”, deklaruje, po czym zapytuje: „Czy mój ojciec ciągle żyje?” Braci ogarnia wstyd i wyrzuty sumienia, ale Józef ich pociesza. „Nie wyście posłali mnie tutaj”, mówi do nich, lecz „Wysłał mnie tedy Bóg przed wami, abym przygotował wam ostój na ziemi, i utrzymał przy życiu waszych, dla wieloznaczącego ocalenia”. (Gen 45:7-8, tłum. I. Cylkow)

Powyższe słowa stanowią jedną z wielu biblijnych ekspresji idei boskiego planu. Idea ta, jako taka, albo nadaje pewien sens wydarzeniom, do których się odnosi, albo głęboko zmienia sens wydarzeń, którym znaczenie już przypisaliśmy. W naszym życiu jest to rzecz szczególnie użyteczna wówczas, gdy doznajemy cierpień. Cierpienie, z natury, jest dotkliwe, i kiedy go doświadczamy, dużo częściej pytamy dlaczego to lub tamto się stało. W ten sposób idea boskiego planu często służy nadawaniu znaczenia cierpieniu, a niekiedy jego usprawiedliwieniu. Poprzez nadawanie sensu cierpieniu przezwyciężamy hedonistyczne filozofie życia, które dokonują poważnych uproszczeń, zrównując dobro ze szczęściem oraz zło z bólem i cierpieniem. Idea boskiego planu także ogranicza sferę działania filozofiom, które ograniczają wyjaśnienia tego co się dzieje wyłącznie do mechanizmów przyczynowo-skutkowych. Ta idea zwyczajnie głosi, że to, co się wydarza posiada (zawsze) głębszy, często nie dostrzegalny na początku, sens.

Ów „paradygmat głębszego sensu wszystkiego co się dzieje” nie unieważnia jednakże naturalistycznych, tymczasowych lub doraźnych poglądów na to, co się wydarza w naszym życiu. Prawdziwa mądrość tkwi w umiejętności połączenia obu tych podejść w praktyce: w umiejętności zdecydowania kiedy trzeba podążać za owymi głębszymi wyjaśnieniami (boskim planem), a kiedy należy patrzyć na świat z czysto naturalistycznej perspektywy. Osiągnięcie owego balansu chroni nas  przed popadaniem w różne redukcjonistyczne radykalizmy i daje nam umiejętność widzenia jednej kwestii z wielu różnych perspektyw. W istocie, wszystkie drobne, ludzkie (=nie boskie) działania są koniecznymi częściami składowymi wielkich, Boskich planów. Całość historii Józefa stanowi dobitny tego przykład.

A może jednak jedynie konstruujemy te “boskie narracje głębszego sensu”, jak twierdzą filozofowie naturaliści I postmoderniści? Nawet jeśli tak jest, to zachowują one swoją ważność, przez wzgląd na ich praktyczną lub intelektualną użyteczność. Zwykle pozwalają nam one szerzej spojrzeć na nasze doświadczenia aniżeli z perspektywy chwili, w której czegoś właśnie doświadczamy. W sytuacjach, w których doświadczamy bólu lub cierpienia, pozwalają je nam transcendować, a konkretniej, przekraczać w czasie. Tym samym antycypują, a czasem nawet od razu dają ukojenie, bo pozwalają nam widzieć przyszłość wolna od niewygód lub cierpienia. Wystarczy, że taka wizja przyszłości wydaje nam się wiarygodna i od razu nas to motywuje do działania, czyli do urzeczywistnienia owej wizji. Tak działa mechanizm religijnej wiary, a przynajmniej jeden z nich, a także często “wiary świeckiej”, czyli tej istniejącej niezależnie od religijnego kontekstu.

Widzenie naszych doświadczeń przez pryzmat wielkich i głębokich meta-narracji może nadać sens każdemu, pojedynczemu doświadczeniu wydarzeniu w naszym życiu. Uważam, że im więcej sensu w naszym życiu, tym lepiej. Pomaga to nam w zmaganiach z wieloma problemami i wyznaniami. Na przykład, zdarza się czasem, że czegoś bardzo, wręcz desperacko, chcemy dokonać, lecz ponosimy porażkę. Niedługo potem zauważamy, że rzecz, której chcieliśmy dokonać, w szerszym kontekście okazuje się całkowicie zbędna. Załóżmy, że Józef, po tym jak został wyniesiony i zdobył wysoką pozycje w Egipskim społeczeństwie, uznaje, że jego własna przepowiednia dotycząca głodu nie jest weryfikowalna i postanawia się powrócić do ziemi Kanaan, by spotkać swojego ojca i rozprawić się ze swoimi braćmi. Czy w jakikolwiek sposób byłoby to dla nich wszystkich pomocne? Nie, wszyscy oni by prawdopodobnie pomarli z powodu głodu, który nawiedził tę ziemię. I tak naprawdę nie ma żadnego znaczenia czy to Bóg, czy może czysty przypadek sprawił, że Józef znalazł się w odpowiednim czasie w Egipcie. Fakt, że Józef uświadomił sobie sens i znaczenie wszystkich swoich doświadczeń, także doświadczeń niedoli, pomógł mu zrozumieć i zaakceptować ostateczną sytuację, w której się znalazł. Ten sam fakt uczynił go także wdzięcznym za tę sytuację i pomógł mu pogodzić się braćmi.

Bez poczucia głębszego sensu nie możemy tak naprawdę – a już na pewno nie długofalowo – w pełni żyć i realizować naszych pragnień. Wszystkie próby dekonstrukcji lub unieważnienia dużych meta-narracji, dokonywane przez filozofie naturalistyczne i postmodernizm są w praktyce psychologicznie  i społecznie destabilizujące, i tak naprawdę niemożliwe do pełnego, całkowitego wdrożenia. Nasze umysły naturalnie się przed nimi bronią, bo efekty rozumienia naszych doświadczeń w perspektywach wyłącznie „krótkofalowych” i płaskich mogą być dla nas marne. Obecność owego, głębszego sensu w życiu balansuje również jego dramatyzm i jest zdrowsze psychologicznie.

W Nowym gregoriańskim życzę wszystkim aby skupili swoje życie na celowych i przemyślanych zadaniach i aby znaleźli czas, by skupić się na wielkich, upragnionych planach i zmianach. Owszem, wszystkie wielkie plany winniśmy dzielić na etapy, gdyż w ten sposób łatwiej jest je realizować. Nigdy jednak nie zapominajmy o znaczeniu tego co się dzieje tu i teraz, oraz o przyczynach i skutkach naszych działań. Owe dwa, wspomniane sposoby myślenia się w żaden sposób nie wykluczają, to fałszywa alternatywa. Tylko w ten sposób, tylko mając świadomość różnych czasowych perspektyw i warstw sensu w naszym życiu, jesteśmy w stanie (świadomie) partycypować w Boskim planie.

Szabat szalom!

Menachem Mirski