For Beit Warszawa.  12th. December 2020.

Rabbi Dr. Walter Rothschild

This week’s sidra starts off with a calm, reassuring verse about Jacob feeling at last that he can settle down in peace in the land where his fathers were only wandering foreigners. ”Vayeshev Ya’akov  be’Eretz megurey Aviv, beEretz Canaan.” It is, sadly, about the last calm verse in the whole sidra. Ironically, before the chapter is over Joseph, the son whom Jacob favours over the others, has managed to annoy everybody by spouting on about dreams of grandeur, his half-brothers have decided to take matters into their own hands rather than relying on God, they have kidnapped him and – the details get a little confused as to who sold whom to whom for how much but it doesn’t really matter, suddenly Joseph is NOT dwelling in the land where his father is living and where his grandfather was a sojourner but is himself now a stranger in a strange land – not just that but a powerless slave, bought and sold like a Thing, an object. For Jacob, living in the land but without his beloved son is also only half a life.

In chapter 35 he and his estranged twin brother Esau – who has also had five sons from three wives but somehow without the same sibling stresses – have buried together their father Isaac in Hebron – and ironically this part of the family – now called the Edomites – LEAVE the land. In 36:4 Esau ”took his wives and sons and daughters and all the 'souls of his house’ (an echo here of the phrase used of Abraham and Sarah in 12:5) and all his beasts and possessions which he had acquired in Canaan and went to another land away from his brother Jacob; for it was not possible for them to dwell together in ”the land of their wanderings” – so they headed east to what became known as 'Edom’ after the nickname for Esau, 'the red one’ – what we would now call the Kingdom of Jordan. Esau voluntarily and sensibly separates to avoid potential conflict, an echo of the division earlier between Abraham and Lot, or between Jacob and Avimelech, when their flocks and herds get too extensive as to be able to share the same scarce resources of land and water. How strange and how convenient – Jacob, who had been so afraid of Esau as he returned from Haran in chapter 32, who had sent gifts ahead, and who later in chapter 33 first encounters Esau at last then lies to him, saying he will follow but instead thinking he can settle in Shechem, buy land, stop wandering – undergoes the embarrassment (to put it mildly) of two of his sons massacring the inhabitants of Shechem (chapter 34) but is now in 37:1 able to relax because all his external threats have politely removed themselves – only to be confronted now by the internal tensions which split his family apart.

It is rare that anyone looks at this context, which is why I make no apology for citing at length from last week’s sidra. Nothing happens in a vacuum. The sons of Jacob are not stupid and they have seen how their father lies to his own brother, they must know the story also of how their father was prepared to trick his own father Isaac and pretend to be someone else, their uncle. (Come to that, they must know how their Grandmother Rivka encouraged their father to perform the intrigue and then they must have heard how Mother Leah (mother of six of them) tricked Mother Rachel (mother of Joseph and Benjamin) by agreeing to get married off to their father first – thus asserting  the first-born Daughter’s rights.) So when they in turn come to conspire to deprive their brother Joseph of any first-born rights and privileges, or when they come together to trick their father with a piece of bloodstained clothing (which they themselves had stained!) one is entitled to ask where they had first learned of these modes of behaviour.

Then suddenly in chapter 38 we get a total change of scene but essentially another story concerned with the rights and inheritances of the first-born. Judah marries a local girl in Canaan – well, this is what it means to be a resident and no longer a sojourner here! – and has a son Er, then another Onan,  then a third Shelach. Just like that. No lengthy problems with infertility. Now Jacob has become a grandfather, though we get no mention of any contact, we get no mention of Er being the first-born grandson or any privileges. All we read is that Judah takes a wife for Er – presumably also a local girl, not one of his nieces? – Tamar, the date palm. Er, however, comes to an Er-ly grave. What to do? Since he was the first born, it is important to keep his lineage intact and so Tamar is simply married off to Onan with the intention that Onan should provide a son for his deceased brother. In terms of the context of how brothers have cheated brothers until now so as to prevent them getting any status and inheritance, it can hardly be described as surprising that Onan decides not to perform his duty – the later term is 'levirate marriage’ although it is Judah, not Levi, who first organises it. (Actually this is just a bad pun, the word ’Levir’ is Latin not Hebrew and just means 'brother-in-law’). So Onan leaves the scene abruptly as well. Which leaves Tamar as a double-widow stuck waiting until her remaining brother-in-law is old enough to step up to the plate. In the meantime her mother-in-law Shua also dies and Judah, now a lonely widower, seeks some comfort on a commercial basis. Tamar takes advantage of this, disguises herself (so Judah does not realise he is with a 'blind Date’) and at last she is made pregnant – albeit by her father-in-law, not her brother-in-law. Judah is furious at her ”infidelity” – (in fact she is not married any more, just betrothed to the third son) until he is publicly embarrassed by her, as she fights to save herself from execution. And the result is – oh no! – ANOTHER pair of quarrelling twins, Peretz and Zerah.

What on earth is the Torah trying to tell us with this chapter? Which is not one that appears prominently in Children’s Bibles.

In the meantime Joseph is facing his own temptations and troubles in Egypt where he is bought by the Chief of Police whose wife takes a fancy to him and makes false accusations when he does NOT succumb to her pressures and pleadings. (I would say ”her charms” except that the Torah never tells us that she was attractive, only that Joseph was…. and using the 'argument from silence’ there is an implication that she is childless and maybe, like Tamar, she is also simply desperate to get pregnant from anyone who is around when her busy husband is always away fighting the Pharaoh’s enemies; Why would she take the risk otherwise?) In case one might think he could not sink any lower, from being a slave he now becomes an imprisoned slave. Once more he interprets dreams – this time not his own – and he is proved correct, for one of his fellow prisoners is executed whereas the other is amnestied and liberated – but, despite having promised to put in a good word for Joseph, he neglects to do so.

    What a long and tortuous journey we have come from chapter 37 verse 1 to chapter 40 verse 23! Jacob thought he was settled at last, but first his favourite son disappears, presumed killed, then his fourth son loses two sons of his own and unwittingly conceives two sons who will also be his grandsons…. and Joseph in Egypt is stuck in a stinking jail. Later we will define ourselves as ”the children of Jacob” or ”the children of Israel” (Jacob’s alternate name) but truly, one wonders whether this is the sort of family one can be proud of, or whether one would rather keep quiet about one’s origins….

What can we learn from all this?

First – to be careful. It is at precisely the moment when one feels one can relax, that one has eliminated another ethnic group from the country, that the next catastrophe can hit!

Secondly – to be modest. Our ancestors were not the sort of people whom one can hold up as models of moral integrity, of filial love, of sibling solidarity, of ethics and spirituality. When one works with people one soon learns that the majority of abuse and violence – including sexual – occurs within the home, within families. Those politicians and fundamentalist clergy who trumpet ”Family Values!” as a solution to all modern problems should be aware of that. Often one feels  they have never actually read the book they hold up so eagerly. Admittedly some of the families described in these chapters would be described more as 'patchwork’ and 'extended’ but all are dysfunctional.

Thirdly – to be aware that there MIGHT be a long-term divine plan behind so much of what happens. It is clearly God’s plan that Jacob and his family should come to settle to Egypt – at the end of chapter 46 and in 47:6 they come to ”dwell, settle”, ”yashvu ba’aretz Goshen”  – the same word as our sidra ”Vayeshev” began. God had already told Abraham that his descendants would have to go to a foreign land and serve there….. In 15:13 God told Abraham that his descendants would serve another people four hundred years in a foreign land, but in 17:8 had also told Abraham that his descendants would inherit the ”eretz megurecha, Eretz Canaan”, the ”land of your wanderings, the land of Canaan”. The text is full of these echoes and resonances and word-plays which form a background surrounding structure to the narrative and there is always a danger that if one focusses on just one sidra at a time one will overlook these parallels and this context.

Then – Peretz will be mentioned again in 46:12 as one of the family of Judah who come to Egypt as a refugee from a land stricken by famine but, much more significantly, in Ruth 4 he is listed as one of the ancestors of Boaz and hence of King David….. which means that David, who is also a younger son who has to outshine his older brothers, who will also have many competitive sons by several wives (some of  them even his own!) will be himself a descendant from someone born under exceptional circumstances in this sidra. (Plus a Moabite mother). Was this the divine plan already? Why else is this chapter inserted?

The story will continue. Don’t miss next week’s exciting episode! (Spoiler alert – Joseph gets out of jail! His brothers will come to buy grain from state warehouses, whereas their own descendants will later have to build yet more warehouses….) But never forget that each episode is precisely that – just one part of a lengthy story, one which has (thank God!) not ended yet…..


Shabbat Shalom.

Rabbi Dr. Walter Rothschild




Rabbi Dr. Walter Rothschild

Simchat Torah is not really important in the Torah itself! There is a sequence of festivals starting with Rosh Hashanah and then Yom Kippur and then Sukkot, and at the end of this latter comes an ”Eighth Day marking the End, the Closure” – 'Shemini Atzeret’. But the Rabbis of the Mishnaic period introduced – very importantly – a principle of regular readings from the Torah  in their meetings – you can find details of some of the discussions in the Mishnah, Tractate Megillah – they did not refer to chapters and verses, since these were introduced into the Bible text only much later, but instead would say something like ”We start from where it says ”And Moses said…” and everyone present would know what they were talking about! Of course, being a Jewish issue, there were different opinions and different methods – the Rabbis of the diaspora of Iraq decided to read the entire Five Books through each year, whilst those in the Holy Land decided to take three years over it but – here is the point – following the same calendar, just taking in one year the first third of the ”sidra” or ”parasha”, the second year the second third, and – well, I am sure you can work out the rest. This means that in all communities the sidra 'Bereshit’ would be read on the same week, even if in some places they read the whole lot – what we NOW call Genesis 1:1 to 6:8 – and in others only a shorter section each time. Nowadays the three-year cycle has become the norm in Progressive communities. Every now and then there are calendrical hiccups were two shorter portions have to be combined or, because a festival falls on a Shabbat, the routine cycle is disrupted.

Interestingly they decided to start and end this cycle not with Rosh Hashanah but when all the fuss of the High Holy Days with the special readings was past – i.e. at Shemini Atzeret – and significant also is that this day acquired the name, not of 'the Day of the Torah’ but the 'JOY of the Torah’ – Simchat Torah. This reflects to some extent the command to enjoy the entire Festival of Sukkot – ”vesamachta” – ”you shall be happy” – quite a hard thing to achieve over an entire week!

Some then said that one had to be careful not to give the (mistaken) impression that the communal joy was at having finished the Torah and so the custom arose of immediately beginning again with the first chapters of Genesis, to show that the joy is at the ability to start the next cycle of readings! This would be to some extent a Jewish equivalent of the Roman 'Janus’ figure, facing backwards and forwards at the same time (hence the name of the month 'January’). Other rituals also developed, such as calling up groups of people to the Aliyot or a 'Bridegroom of the Torah’ to recite the final blessings and then another 'Bridegroom of Bereshit’ to recite the first ones of the new cycle – once more, in Progressive communities we apply our egalitarian principles here. There would be processions (’Hakkafot’), flags could be waved, sweets distributed to the children, and a general party could be celebrated.

here is much to be learned from this cyclical concept. For example, that if a world can have a Beginning, it can also (theoretically) have an End. Only God is eternal, not the things God has created. Also, that even if a great leader like Moses can achieve so much, he must also accept his mortality and leave the book before the actual final verse. But also, how important it is to have a book of Laws – even if they are open to interpretation, they provide a basis for our relationship to our world, our Creator and ourselves. I recently read an account of wartime atrocities in Sumatra and other parts of the Far East and one of the things that struck me was that the Japanese soldiers who drove so many Allied prisoners of war but also Indians, Malays, Thais and other slave workers to their deaths through starvation, lack of medical care, and sheer brutality, when the war was over could simply not see that they had done anything wrong. When challenged and accused of having commited war crimes they did not think of themselves as 'evil’ or as having behaved inappropriately – this was simply what one did to prisoners over whom one had control. They had not been taught any different. We can see in European history of course many similar examples of those who considered that they were free to treat animals and 'Untermenschen’ in any way they chose, with no sense of moral control. In this case those concerned had often been exposed to the Biblical traditions but had chosen to ignore them. Europe also saw, centuries earlier, conflicts between Christians and Heathens – those who believed in blood and the sword, who considered that one could enslave or massacre the defeated and rape their wives….  Alas there are parts of the Near East where such practices seem still to be horribly normal. What does this tell us? That a society NEEDS a book of laws and that, unless anyone can show me a truly better one from the period, the Torah is in fact the best there is, the one that teaches us to respect all of Creation, to understand how different nations with their cultures and languages, different levels of human society, rich and poor, free or slave, all have their roots in the same beginnings and that even animals have rights.

We have the Torah. When we read from it we thank God for giving it to us (not for ”having given it” to us, for the act of revealing the Torah remains a continuous process) and this Torah tells us who we are, how the world in which we live came into being, how we became a nation, how we were promised a place to settle, how we are responsible for one another, how we are to communicate to God if we wish  – yes, many details are left vague and open to commentary and interpretation and circumstances sometimes change the specific details, but that is no bad thing, it is still the principle that counts. We are a people who live according to a set of laws which define who we are and how we relate to ourselves and to each other. No other human being can replace God or set himself up as God, not even a leader, not even a patriarch, not even a prophet. The Torah tells us that human beings are defined by the ability to distinguish between Good and Evil, we are not mere creatures of animal instinct – or at least, we should not be.

Law alone is not enough and the Torah is much, much more than a set of laws and ritual instructions, but these are nevertheless important to any group of people that wishes to develop and maintain its own identity. We define ourselves as a people descended from Abraham, a man chosen by God to be his messenger of monotheism, and later of those led from slavery by a man, Moses,  chosen by God to lead the fugitives to the intended destination; we define ourselves by the calendar of important days in the week and in the year, by the things we choose to eat and not to eat, by the way we establish and live with our own families and with other families. Even this brief description is only a small fraction of what we have to be happy about. We read of the ability to talk to God, to plead with God and to argue with God. We read of human passions, human endeavours, human dreams and human limitations. ”Turn it this way and that way,” said the Rabbis, ”For everything is in it.” It is not a mere fundamentalist statement to agree with them. It is a statement of faith and of gratitude.

So – although this year meeting together is not permitted, nor dancing with scrolls and processing in the community, although this year the festival is to be celebrated in a much more limited, individual, isolated, socially-distanced manner – alas – we are still called upon to be Happy because: We have the Torah. Let us not underestimate what that means!


Shalom, Chag Sameach

Rabbi Dr. Walter Rothschild



Rabin dr Walter Rothschild

Simchat Tora nie odgrywa tak naprawdę dużego znaczenia w samej Torze! Mamy serię świąt rozpoczynającą się od Rosz Haszana, potem Jom Kipur, a potem Sukot, zaś na końcu tego ostatniego święta mamy „Ósmy Dzień, Obchody Końca, Zamknięcie” – „Szmini Aceret”. Jednak rabini okresu misznaickiego wprowadzili – co bardzo ważne – zasadę regularnego czytania Tory podczas ich spotkań – szczegóły niektórych ich dyskusji można znaleźć w Misznie w traktacie Megila. Nie odnosili się do rozdziałów i wersetów, jako że te zostały dodane do tekstu biblijnego dopiero o wiele później; zamiast tego mówili coś w stylu: „Zaczynamy od miejsca, gdzie napisano: „I Mojżesz powiedział…”, i wszyscy obecni wiedzieli, o czym mowa! Oczywiście, jako że mamy do czynienia z zagadnieniem żydowskim, pojawiły się różne opinie i różne metody – rabini z diaspory w Iraku postanowili czytać cały Pięcioksiąg w ciągu jednego roku, podczas gdy ci w Ziemi Świętej uznali, że poświęcą na to trzy lata, ale – i to jest ważne – przestrzegali tego samego kalendarza, tyle że w pierwszym roku czytali jedną trzecią „sidry” czy też „paraszy”, w drugim roku kolejną jedną trzecią, a w trzecim… – cóż, na pewno potraficie dopowiedzieć sobie resztę. Oznacza to, że we wszystkich społecznościach sidra „Bereszit” była odczytywana w tym samym tygodniu, nawet jeśli w niektórych miejscach odczytywano całość – to, co my TERAZ nazywamy Rdz 1, 1 – 6, 8, zaś w innych miejscach odczytywano za każdym razem tylko krótszy fragment. Obecnie cykl trzyletni stał się normą w postępowych społecznościach. Co jakiś czas zdarzają się pewne zakłócenia w kalendarzu, jeśli trzeba połączyć dwie krótsze porcje albo w przypadku, jeśli święto przypada w szabat i zwyczajowy cykl zostaje zakłócony.

Co ciekawe, postanowili zaczynać i kończyć cykl czytań nie w Rosz Haszana, lecz wtedy, gdy minie już całe zamieszanie związane ze specjalnymi czytaniami w Straszne Dni – czyli dopiero w Szmini Aceret. Ważny jest również fakt, iż ten dzień uzyskał nazwę – nie „Dzień Tory”, ale „RADOŚĆ Tory” – Simchat Tora. Odzwierciedla to do pewnego stopnia przykazanie, żeby radować się całym świętem Sukot – „wesamachta” – „będziesz radosny” – co jest dość trudne do osiągnięcia przez cały tydzień!

Niektórzy uznali potem, że trzeba uważać, żeby nie zasugerować nikomu (niezgodnie z prawdą), że wspólnota raduje się z powodu zakończenia czytania Tory, a zatem pojawił się zwyczaj, żeby natychmiast zaczynać czytać od nowa pierwsze rozdziały księgi Rodzaju, tak aby pokazać, że powodem do radości jest możliwość rozpoczęcia kolejnego cyklu czytań! Byłby to do pewnego stopnia żydowski odpowiednik rzymskiej figury „Janusa”, patrzącej jednocześnie w tył i w przód (stąd też wywodzi się angielska nazwa miesiąca styczeń – January). Wykształciły się również inne rytuały, takie jak wzywanie różnych grup osób do alijot albo zwyczaj, zgodnie z którym „Oblubieniec Tory” recytuje końcowe błogosławieństwa, a potem ktoś inny – „Oblubieniec Bereszit” – recytuje pierwsze błogosławieństwa nowego cyklu – również i w tym przypadku w postępowych kongregacjach stosujemy egalitarne zasady. Odbywają się procesje („hakafot”), czasem macha się flagami, dzieciom rozdaje się słodycze i ogólnie rzecz biorąc świętuje się.

Ta koncepcja cykliczności może nas wiele nauczyć. Na przykład, że jeśli świat może mieć początek, to może również (teoretycznie) mieć koniec. Tylko Bóg jest wieczny, a nie stworzone przez Niego rzeczy. Jak również, że pomimo iż Mojżesz, wielki przywódca, tak wiele osiągnął, to i tak musiał zaakceptować fakt, iż jest śmiertelny i musiał zejść ze stron księgi przed końcowym wersetem. Uczy nas to również, jak ważne jest, żeby mieć księgę Praw – nawet jeśli są otwarte na interpretacje, to zapewniają podstawę dla naszych relacji z naszym światem, naszym Stwórcą i nami samymi. Niedawno czytałem relację o zbrodniach wojennych na Sumatrze i w innych częściach Dalekiego Wschodu, i uderzyła mnie jedna rzecz – że japońscy żołnierze, którzy doprowadzili do śmierci tak wielu jeńców alianckich, ale również Hindusów, Malajów, Tajlandczyków i innych niewolniczych pracowników poprzez zagłodzenie, brak opieki medycznej i czystą brutalność, po zakończeniu wojny nie byli w stanie dostrzec, że zrobili coś złego. Kiedy skonfrontowano ich i oskarżono o popełnienie zbrodni wojennych, nie myśleli o sobie jako o „złych” albo zachowujących się w nieodpowiedni sposób – tak się po prostu postępowało z jeńcami, nad którymi sprawowało się kontrolę. Nikt nie nauczył ich innego postępowania. W historii europejskiej możemy oczywiście wskazać wiele podobnych przykładów osób, które uważały, że wolno im traktować zwierzęta i „Untermenschen” jak tylko im się podoba, bez żadnego kompasu moralnego. W takim przypadku sprawcy często mieli styczność z tradycjami biblijnymi, ale zdecydowali się je ignorować. Europa również była świadkiem, stulecia wcześniej, konfliktów pomiędzy chrześcijanami i poganami – tymi, którzy wierzyli w zasadę krwi i miecza i uważali, że można zniewolić albo wymordować przegranych i zgwałcić ich żony…. Niestety są miejsca na Bliskim Wschodzie, gdzie takie praktyki wciąż zdają się być przerażającą normalnością. Co nam to mówi? Że społeczeństwo POTRZEBUJE księgi praw i że, chyba że ktoś jest w stanie wskazać faktycznie lepszą księgę z tego okresu, Tora jest w istocie najlepszą, jaka istnieje – jest księgą, która uczy nas szanować całe Stworzenie i pozwala nam zrozumieć, jak różne narody wraz z ich kulturami i językami, różne warstwy społeczne, bogaci i biedni, wolni i niewolnicy – jak wszyscy są zakorzenieni w tych samych początkach i że nawet zwierzęta mają prawa.

Mamy Torę. Kiedy z niej czytamy, dziękujemy Bogu za to, że nam ją ofiaruje (a nie za to, że nam ją „kiedyś ofiarował”, jako że akt objawienia Tory pozostaje nieustannym procesem) i ta Tora mówi nam, kim jesteśmy, jak powstał świat, w którym żyjemy, jak zostaliśmy narodem, jak obiecano nam miejsce do osiedlenia się, jak jesteśmy odpowiedzialni za siebie nawzajem, jak możemy się komunikować z Bogiem, jeśli tego chcemy – owszem, wiele szczegółów pozostaje niejasnych i podlega komentarzom i interpretacjom, a okoliczności wpływają czasem na zmianę jakichś szczegółów, ale nie ma w tym nic złego, bo wciąż liczy się sama zasada. Jesteśmy ludem, który żyje zgodnie z zestawem praw definiujących, kim jesteśmy i jak się odnosimy do samych siebie i do innych. Żadna istota ludzka nie może zastąpić Boga ani postawić się w miejscu Boga – nawet przywódca, nawet patriarcha, nawet prorok. Tora mówi nam, że ludzi definiuje zdolność rozróżniania pomiędzy dobrem i złem, że nie jesteśmy zaledwie stworzeniami rządzonymi zwierzęcym instynktem – a przynajmniej nie powinniśmy być.

Samo prawo nie jest wystarczające i Tora to coś o wiele, wiele więcej niż zestaw praw i wytycznych rytualnych, niemniej są one ważne dla każdej grupy ludzi, która pragnie rozwijać i utrzymać własną tożsamość. Definiujemy się jako lud wywodzący się od Abrahama, człowieka wybranego przez Boga, aby być Jego posłańcem monoteizmu, a następnie od tych, którzy zostali wyprowadzeni z niewoli przez człowieka – Mojżesza – wybranego przez Boga, aby poprowadził zbiegów do przeznaczonego im miejsca; definiujemy się poprzez kalendarz wskazujący ważne dni w tygodniu i całym roku, poprzez to, co decydujemy się jeść i czego decydujemy się nie jeść, poprzez sposób, w jaki zakładamy rodziny i żyjemy z własnymi rodzinami oraz z innymi rodzinami. Ten krótki opis stanowi zaledwie drobny ułamek powodów, jakie mamy do radości. Czytamy o możliwości rozmawiania z Bogiem, proszenia o coś Boga i spierania się z Nim. Czytamy o ludzkich namiętnościach, o ludzkich staraniach, o ludzkich marzeniach i ludzkich ograniczeniach. „Czytaj ją i czytaj wciąż na nowo” – mówili rabini, „bo wszystko jest w niej zawarte”. Zgodzenie się z nimi nie jest zaledwie jakąś fundamentalistyczną deklaracją. Jest to deklaracja wiary i wdzięczności.

Tak więc – choć w tym roku nie są dozwolone wspólne spotkania, tańczenie ze zwojami ani wspólnotowe procesje; choć w tym roku święto będzie obchodzone – niestety – w o wiele bardziej ograniczony, indywidualny, odizolowany, zdystansowany społecznie sposób – to i tak wzywa się nas do radości – bo mamy Torę. Doceńmy znaczenie tego faktu!

Szalom, Chag Sameach,

Rabbi Dr. Walter Rothschild

Tłum. Marzena Szymańska-Błotnicka




Rabbi Dr. Walter Rothschild

There are two sides to every piece of Torah; There is what is said, and there is what is not said. To this must be added the context in which something is said and the concern about what COULD have been said instead and then, of course, there are also our own individual and communal reactions to what is said and how we relate to it, whether and how we accept it or understand it. Can we accept a passage as somehow the Word of the Living God? If so, what should this mean for our own behaviour – total obedience? Fundamentalist acceptance, uncritical belief? Complete gratitude and satisfaction at fulfilling the commands? Or – if we cannot – how do we cope with the presence of something jarring, something unpleasing, something problematical in our Torah?

The context in which our sidra ’Ekev’ belongs is one of great joy and relief. Chapter 7 of Devarim begins with a statement that God is (at last!) about to bring the people to the land currently inhabited by the Hittites, the Girgashites, the Amorites, the Canaanites, the Perizzites, the Hivites and the Jebusites – the 'Seven Nations’ – and that God will help them – that means us! – defeat these people.  Defeat means just that – a  total victory over them – and one accompanied by a form of what 20th-century politicians euphemistically termed 'ethnic cleansing’ and total cultural subjugation, for otherwise there remains a latent risk that the influence of these peoples will continue even through marriage with their surviving daughters. Should this occur – God would get angry. So to be safe we must destroy their holy places, their altars, their pillars, the places where they come to worship. (It’s all there in verse 5). In this way – and only in this way – do we become a 'holy people’, a 'chosen people’, a people in a close relationship to God who will place demands upon us, uncomfortable demands, not all 'sweetness and light’. This is God’s love for us and, to be honest, a modern psychologist would class this as a form of abusive love, of controlling love, of – dare one say it? – narcissistic love. God wants to be Loved but God alone will decide what this means and what forms it may take and anything else will not count. God will love those who obey and will severely punish any who do not – since anyone who does not 'love’ unconditionally will be classed as one who 'hates’. As in the old principle, ”Whoever is not for us, is against us.”

I have to say, there are many concepts of God within Judaism but this is, for me, one of the less-attractive ones. Our sidra then begins with words of coaxing and beseeching:

Because you listen to these mitzvot and keep them and do them, God will keep the covenant with you with the steadfast love God swore to your ancestors… God will love you, bless you, multiply you…   God will increase the fruit of your body and the fruit of your ground… ” and so forth. God will help you wipe out the other kings so effectively that their very names will be forgotten.  You should remember all these commands because – well, because God tells you to. There is no other reason required. Look at chapter 8 verse 2 – ”You shall remember all the way which the Lord your God has led you these forty years in the wilderness, …testing you, to know what was in your heart…” It was a long test and it seemed the result was uncertain up to the bitter end of that period. There remains constantly the risk of forgetting (verse 11) or of giving oneself rather than God the credit for all the achievements (verse 17) and so on.

And this warning, against complacency, against self-satisfaction, is repeated several times for emphasis. It was God who gave the Commandments and it is God who will check to ensure that they are being kept. It sometimes seems rather mechanistic. There are forms of Judaism which still work this way – you must push the right lever, perform the right ritual, and then you will get the response you want. Put on tefillin, they say, light the 'Shobbos’ candles and, lo and behold, the Moshiach, the Messiah will come!

But that is not the way of Liberal Judaism which demands of us study and thought, which requires us to use our own moral compass and our own informed conscience. The problem with the image I have described so far is that it describes God almost as someone playing a game of chess, moving tribes and peoples around, moving this piece from here to there, and either taking and removing an opposing piece from the board, or even sacrificing one of his own as part of a Plan we do not understand. This view of God would have been familiar to many ancient peoples who, perhaps substituting the plural 'gods’ for the single God, would understand what was happening around them – whether in terms of battle outcomes or natural catastrophes – as merely the result of the gods on Mount Olympus or wherever playing their games, games of childish and  selfish rivalry in which morality had no part to play. We, however – like Abraham arguing with God before the destruction of Sodom, challenging God to allow for the possibility of there being good people there as well – would have to think: 'What if some of these Hivites and Jebusites were actually nice people, who did not deserve to share the fate laid down for their nations? Why should we let ourselves be led – or misled – into clinging to stereotypes, into thinking of people as being all the same, whether 'the Poles’ or 'the Germans’ or 'the Arabs’ or even 'the Jews’? This is lazy thinking, the application of an assumed group mentality to define all the individuals within it, whatever their age, gender, status, intelligence quotient or any other factor.

But – we all do it! We may be embarrassed to admit it (and we should be!) but the most frequently-used term to describe any other group of people is simply 'Them’. 'Them’ and 'They’ are, by definition, not like 'Us’ or 'We’ and since 'We’ are good then – by definition – 'They’ are different and hence they are not good….  It is a dreadful moral quandary, reinforced here by this text.

We encounter this phenomenon all the time – even using the word 'We’ here is of course taking a bit of a risk, for how can I know what each hearer, each reader of what I write here has really experienced? –  but we Jews have experienced being at the other end of this equation many times, being treated as 'the Other’, the 'Them’ many times, by other peoples who felt they had the right to drive us out or massacre us as a consequence. Just like the Hivites and the Perizzites must have felt. I still hear so frequently terms such as 'The Germans and the Jews’ or 'The Poles and the Jews’. Of course there are different common denominators within each ethnic or cultural element of society but – is it really safe, really sensible, really fair to think in such a manner? Or – whatever we might think – to ACT in such a manner? This is where the celebration of legitimate and valid cultural differences and distinctions can drift into forms of racism and elitism and superior triumphalism.

This is a part of being human, of course, and nothing new, nothing restricted just to us. For centuries as Jews we had no real choice but to submit to being treated in this way and now, that there is once again a land administered by Jews, a State with its own laws and government, comes the question of what that means when dealing with other minorities. Whereby one must note that the term 'other minorities’ also includes other Jews – those who belong to other groups, other parties, other lands of origin and so forth.

Our text tells us that God was testing the Israelites while they were in the desert, to see how they would behave under different circumstances; However, one could also say that the real test would begin once they entered the land! When it comes to issues of Morality, whether individual or communal or national, the testing never stops…………..


Shabbat Shalom,

Rabbi Dr. Walter Rothschild.



Rabbin  Walter Rothschild

W przypadku każdego fragmentu Tory mamy dwie strony medalu: to, co się mówi oraz to, czego się nie mówi. Do tego trzeba dodać kontekst, w jakim coś jest mówione oraz pytanie o to, co MOGŁO było zostać powiedziane zamiast tego, a potem, oczywiście, w grę wchodzą również nasze własne indywidualne i wspólnotowe reakcje na to, co się mówi i jak się do tego odnosimy, czy i w jaki sposób to akceptujemy bądź rozumiemy. Czy jesteśmy w stanie zaakceptować dany f ragment jako będący w jakiś sposób Słowem Żywego Boga? Jeśli tak, to co to powinno oznaczać dla naszego zachowania – całkowite posłuszeństwo? Fundamentalistyczną akceptację, bezkrytyczną wiarę? Całkowitą wdzięczność i satysfakcję z wypełniania rozkazów? Czy też – jeśli nie jesteśmy w stanie tego zrobić – jak radzimy sobie z obecnością czegoś drażniącego, czegoś dla nas niemiłego, czegoś problematycznego w naszej Torze?

Kontekst, w jakim należy umieścić naszą sidrę Ekew, to atmosfera wielkiej radości i ulgi. Rozdział 7 księgi Dwarim zaczyna się od stwierdzenia, że Bóg wkrótce (w końcu!) zaprowadzi lud do ziemi obecnie zamieszkanej przez Hetejczyków,  Gergiezejczyków, Amorejczyków, Kananejczyków, Ferezejczyków, Hewejczyków i Jebuzejczyków – „Siedem Narodów” – i że Bóg pomoże im – czyli nam! – pokonać te ludy. Pokonanie ich należy rozumieć dosłownie – jako całkowite zwycięstwo nad nimi – zwycięstwo, któremu towarzyszyła pewna forma tego, co XX-wieczni politycy eufemistycznie określili „czystkami etnicznymi” i całkowitym podporządkowaniem kulturowym, bo w przeciwnym wypadku pozostaje ukryte ryzyko, że wpływ tych ludów będzie się dalej utrzymywał nawet poprzez małżeństwo z ich pozostałymi przy życiu córkami. Gdyby tak się stało – Bóg by się rozgniewał. A więc na wszelki wypadek musimy zniszczyć ich święte miejsca, ich ołtarze, ich pomniki, miejsca, do których przychodzą, żeby się modlić. (Wszystko to można wyczytać w wersecie 5). W ten sposób – i tylko w ten sposób – staniemy się „świętym ludem”, „ludem wybranym”, ludem będącym w bliskiej relacji z Bogiem, który będzie stawiał nam żądania – niekomfortowe żądania, nie wszystko będzie miłe i przyjemne. Taka jest miłość Boga do nas i, mówiąc uczciwie, współczesny psycholog zaklasyfikowałby to jako rodzaj miłości przemocowej, miłości kontrolującej, miłości – czy ośmielimy się to powiedzieć? –  narcystycznej. Bóg chce być kochany, ale Bóg sam zdecyduje, co to znaczy i jakie może to przybierać formy, i nic innego nie będzie się liczyć. Bóg będzie kochał tych, którzy są mu posłuszni i surowo ukarze każdego, kto okaże nieposłuszeństwo – jako że każdy, kto nie „kocha” bezwarunkowo zostanie uznany za tego, kto „nienawidzi”. Tak jak w starej zasadzie – kto nie z nami, ten przeciw nam”.

Muszę przyznać, że w obrębie judaizmu istnieje wiele koncepcji Boga, ale ta jest dla mnie jedną z mniej atrakcyjnych. Nasza sidra rozpoczyna się następnie słowami namawiania i błagania:

Za to zaś, że będziecie słuchać tych micwot i przestrzegać ich oraz je spełniać, Pan, Bóg twój, dochowa ci przymierza i [miłości], które przysiągł twoim [przodkom]. Będzie cię miłował, błogosławił i rozmnoży cię. Pobłogosławi twoje potomstwo i płody twojej roli (…)”

i tak dalej. Bóg pomoże ci zgładzić z powierzchni ziemi innych królów tak skutecznie, że nawet ich imiona zostaną zapomniane. Powinniście pamiętać o wszystkich tych przykazaniach, ponieważ – cóż, ponieważ Bóg wam tak powiedział. Nie potrzeba żadnego innego powodu. Spójrzmy na rozdział 8 werset 2: „Zachowaj też w pamięci całą drogę, którą Pan, Bóg twój, prowadził cię przez czterdzieści lat po pustyni, aby cię (…) doświadczyć, i aby poznać, co jest w twoim sercu…”. Była to długa próba, a jej wynik wydawał się niepewny aż do samego końca. Pozostaje nieustannie ryzyko zapomnienia (werset 11) albo przypisania sobie raczej niż Bogu zasług za wszystkie osiągnięcia (werset 17) i tak dalej.

I to ostrzeżenie przed samozadowoleniem i ukontentowaniem zostaje dla podkreślenia powtórzone kilka razy. To Bóg dał Przykazania i to Bóg będzie sprawdzał, żeby zapewnić, że są one przestrzegane. Czasem wydaje się to dość mechaniczne. Niektóre odmiany judaizmu wciąż funkcjonują w taki sposób – musisz wcisnąć odpowiedni przycisk, wypełnić odpowiedni rytuał, a wówczas dostaniesz oczekiwaną przez siebie odpowiedź. Nałóż tefilin, mówią, zapal świece „szabasowe”,  i oto nadejdzie Moszijach, Mesjasz!

Ale nie w taki sposób działa liberalny judaizm, który wymaga od nas studiowania i namysłu, który wymaga od nas, abyśmy używali naszego własnego kompasu moralnego i naszego własnego, świadomego sumienia. Problem z opisywanym do tej pory obrazem jest taki, że opisuje on Boga niemal niczym kogoś, kto gra w partię szachów, przesuwając w różne miejsca plemiona i ludy, przesuwając tę figurę z tego miejsca w inne, i albo „zbija” i usuwa figurę przeciwnika z szachownicy, albo nawet poświęca jedną ze swoich własnych w ramach planu, którego nie rozumiemy. Taki obraz Boga brzmiałby znajomo dla wielu starożytnych ludów, które, być może zastępując pojedynczego Boga „bogami” w liczbie mnogiej, rozumiałyby, co się wokół nich dzieje – czy to w kategoriach wyników bitew albo klęsk żywiołowych – jako zaledwie efekt działań bogów na Górze Olimp czy gdzie tam jeszcze grających w swoje gry, gry dziecinnej i samolubnej rywalizacji, w których nie było w ogóle miejsca na moralność. My jednakże – niczym Abraham spierający się z Bogiem przed zniszczeniem Sodomy, zmuszający Boga do dopuszczenia możliwości, iż żyją tam również dobrzy ludzie – musielibyśmy pomyśleć: „A co, jeśli niektórzy z tych Hewejczyków i Jebuzejczyków są w istocie miłymi ludźmi, którzy nie zasłużyli na to, aby podzielić los przewidziany dla ich narodów? Dlaczego mielibyśmy pozwolić, żeby prowadzono nas (albo sprowadzano na manowce) w stronę trzymania się stereotypów, ku myśleniu, że w obrębie poszczególnych ludów wszyscy są tacy sami, czy będą to „ci Polacy”, „ci Niemcy” albo „ci Arabowie” albo nawet „ci Żydzi”? Świadczy to o lenistwie umysłowym, jest to przejaw przyjmowania założenia o istnieniu mentalności grupowej, aby zdefiniować wszystkie zaliczające się do danej grupy jednostki niezależnie od ich wieku, płci, statusu, ilorazu inteligencji czy dowolnego innego czynnika.

A jednak – wszyscy tak robimy! Możemy wstydzić się do tego przyznać (i słusznie!), ale terminem najczęściej używanym na opisanie dowolnej innej grupy ludzi jest po prostu: „Oni”. „Oni” są, z samej definicji, nie tacy jak „My”, a jako że „My” jesteśmy dobrzy, to – z definicji – „Oni” są inni, a zatem nie są dobrzy… – jest to okropny dylemat moralny, wzmacniany tutaj jeszcze przez nasz tekst.

Ze zjawiskiem tym spotykamy się nieustannie – nawet używanie tutaj słowa „my” jest oczywiście nieco ryzykowane, bo skąd mogę wiedzieć, czego tak naprawdę doświadczył każdy słuchacz, każdy czytelnik tego, co tutaj napiszę? Jednak my, Żydzi, wielokrotnie doświadczyliśmy bycia po drugiej stronie tego równania, bycia traktowanym jako „Inny”, jako „Oni”, przez inne ludy, które w związku z tym uważały, że mają prawo nas wygnać albo zamordować. Dokładnie tak samo, jak musieli się czuć Hewejczycy i Ferezejczycy. Wciąż tak często słyszę zwroty takie jak „Niemcy i Żydzi” albo „Polacy i Żydzi”. Oczywiście w obrębie każdej grupy etnicznej albo kulturalnej wchodzącej w skład społeczeństwa istnieją różne wspólne mianowniki, jednakże – czy naprawdę bezpiecznym, naprawdę rozsądnym i naprawdę sprawiedliwym jest myślenie w taki sposób? Albo – cokolwiek byśmy nie myśleli – POSTĘPOWAĆ w taki sposób? Właśnie tutaj wysławianie prawomocnych i uzasadnionych różnic i podziałów kulturowych zmierza nieraz ku różnym formom rasizmu, elitaryzmu i wyższościowego triumfalizmu.

Jest to oczywiście część samej natury ludzkiej i nie ma w tym nic nowego ani niczego, co ograniczałoby się tylko do nas samych. Przez stulecia jako Żydzi nie mieliśmy realnego wyboru – musieliśmy się podporządkować faktowi, iż jesteśmy traktowani w taki sposób, zaś teraz, kiedy ponownie istnieje kraj rządzony przez Żydów, państwo ze swoimi własnymi prawami i rządem, pojawia się pytanie, co to oznacza w sytuacji, kiedy mamy do czynienia z innymi mniejszościami. Przy czym trzeba zauważyć, że zwrot „inne mniejszości” obejmuje również innych Żydów – tych, którzy należą do innych grup, do innych partii, pochodzą z innych krajów i tak dalej.

Nasz tekst mówi nam, że Bóg poddawał Izraelitów próbie, podczas gdy przebywali na pustyni, żeby się przekonać, jak się zachowają w innych okolicznościach; można by jednak równie dobrze powiedzieć, że prawdziwa próba miała się zacząć po tym, jak weszli do Ziemi Obiecanej! Jeśli chodzi o kwestie związane z moralnością, czy to jednostkową, wspólnotową albo narodową, byciu poddawanym próbie nie ma nigdy końca….


Szabat szalom,


Rabbi Dr. Walter Rothschild.





Tłum. Marzena Szymańska-Błotnicka




Rabbi Dr Walter Rothschild

I have met Pinchas many times. There seems indeed to be a Pinchas in almost every community I have served! He (or she) is enormously enthusiastic, deeply committed, impulsive, with a tendency to swift and extreme action that is not always thought through properly. They mean well and they know that they are doing God’s work and that God is on their side. Some of them even become rabbis or, at least, people who know that they know more than rabbis do! With the deepest respect, they can also be a pain in the backside.

Actually Pinchas himself was a pain in both the front and back side – for at the end of last week’s sidra (in Numbers 25:6-8) he gets up and on his own initiative spears a couple while they are ‘in flagrante‘ – the Israelite man through his back (he was clearly on top) and the Midianite woman through her belly. The Torah even makes a joke out of it – he goes into the ‘Kubah‘ – a word which only appears here and means a sort of large ceremonial tent – and he spears the unfortunate pair, in their terminal coitus interruptus, through the ‘Kubah‘ – a word which only appears twice in the Torah but here means stomach or belly. The provocation had been extreme – many of the Israelites, who were now living in Shittim, began to take up with the local Moabite women and even to join them in their ritual worship of ‘Baal Peor‘ – presumably the local god of the Mount Peor referred to in Numbers 23:28, where Balak and Bilaam look down on the desert. ‘Peor‘ itself means ‘wide’ or ‘open’. God is naturally angry that the Israelites are following pagan customs – joining in the ritual sacrificial meals of animals sacrificed to the idol of Baal and, especially, joining in the erotic coupling which was apparently intended to symbolise the human-divine relationship in pagan cults.

There are some brief but very violent and brutal verses dealing with the way the guilty are to be punished (25:4-5) – and then at precisely this moment an Israelite (Zimri) chooses to come very publicly, provocatively with a Midianite woman (Cozbi); It is not quite clear which tent they use for their fornication – the Israelites are sitting and wailing at the entrance to the Mishkan, the Tent of Meeting – the ‘Ohel Mo’ed‘. Do this pair actually use the ‘Ohel Mo’ed‘ as the Kubah and the place for their tryst? If so they would be desecrating it – but not as much as does Pinchas who, in his zeal, murders two human beings in hot blood and thus spills human blood within the holy tent…… To put it briefly, the situation is a real mess, a crisis. And this is not counting the political fallout at the murder of a Midianite princess, a chieftain’s daughter.

Maybe this is the reason why the rabbis chose to split the Sidrot precisely here, in the middle of the narrative. To give everyone a chance to get their breath back, to wonder for a week how the story would continue next Shabbat. To calm down.

But the reaction takes one’s breath away. God says to Moses that his great-nephew (for Pinchas is a grandson of Aharon) has done a good job and everyone should be proud of him! Although he is already in the priestly line, his priestly status and that of his descendants is now guaranteed for ever. (Incidentally a Cohen is of course meant to avoid any contact with a human corpse and human blood, which would make him unclean – maybe he was able to use a long spear and avoid getting splashed?) God even says that what Pinchas has done makes him deserving of ”My covenant of Shalom” – ‘Briti Shalom’. God stops the plague.

In Chapter 26 there comes another census, the counting done this time by Eleazar, Pinchas’ father, and this time the intention is to find out how many men of military age (over 20) are available – for none of the young men were alive when Moses and Aharon had carried out the first census in the desert of Sinai – except for Caleb and Joshua. It is indeed time for a change at the top and Moses is commanded to prepare for his own ‘removal from office’ and to appoint Joshua as his successor, with the approval of Eleazar the High Priest. Eleazar succeeded Aharon and Joshua will succeed Moshe – the only difference being that Eleazar was the son of Aharon but Joshua is not related to Moses at all.

In Numbers 31:6 an Israelite army is sent to fight with the Midianites; Pinchas is sent as the first ‘military chaplain’, so to speak, ”with the holy vessels and the trumpets for the alarm in his hand.” He is not armed, this time, with any weapons, only with equipment for the rituals and for communication. Presumably it is felt that he is young and fit and will not be afraid at the sight of blood. Is this a form of promotion or demotion? It is still his father Eleazar to whom the people must bring the booty. The story is an unpleasant one and one must question what role Pinchas really plays in this.

So what is going on? What is God trying to tell Moses, and his nephew, Pinchas’ father? What is he trying to tell the people? That sitting at the entrance of the Tent of Meeting and wailing about the situation is not enough, that one must DO something? Take action, even, if necessary, violent action? I think many of us feel uncomfortable with this thought. Judaism is not a form of Pacifism, we understand the need for defensive wars when necessary and it is even a ‘Milchemet Mitzvah‘ to take part in one – in this case, however, the threat against the Israelites is a spiritual one, not a physical one; their beliefs in an invisible, sole God are being challenged by exposure to the delights of pagan polytheism, to material and physical indulgence – this is a desperate situation, certainly, but does it justify a massacre? Unfortunately world history is filled with occasions where one group felt justified in massacring another group simply for holding the ‘wrong’ beliefs and this phenomenon has not yet gone away – here, in these chapters, we find to our discomfort that Jewish history – or better, ancient Israelite history – is not wholly free either of such concepts and incidents.

As Jews we have sometimes – too often – been confronted with the existential question: ‘What are you prepared to die for?’ – and many Jews faced martyrdom rather than baptism, for example. The other side of the same question would be: ‘What are you prepared to kill for?” Hopefully most of us will never be confronted with this in a concrete sense but I recently had a debate with a worshipper in Berlin who did not approve of a prayer for the Israel Defence Forces in the synagogue – ”You might just as well go back to blessing cannons!” he said. I disagreed. There are, at this moment, young men and women whose duty it is to protect and defend – if necessary, and under strict controls and conditions, with violence, with weapons, so that others can continue to live their lives as Jews in (relative) peace. Not because the others necessarily want us to adopt their religion, but because they want us to abandon our own – or see no reason why we should live if we have our specific religion. It is a nasty problem and so far it shows no sign of going away and we see the beginnings already back in the Bible.

Pinchas is NOT a role model for us all but he is a man who takes the initiative to do what he considers to be the right thing. This, at least, we should respect, even if we find his methods too extreme for more ‘normal’ times.

Shabbat Shalom,

Rabbi Dr. Walter Rothschild



Rabbi Dr Walter Rothschild

Poznałem Pinchasa wiele razy. W istocie wydaje się, że prawie w każdej społeczności, w jakiej służyłem, był jakiś Pinchas! Jest on (bądź ona) ogromnie entuzjastyczny, głęboko zaangażowany, impulsywny i ma skłonność do podejmowania szybkich i skrajnych działań, nie zawsze do końca przemyślanych. Mają dobre intencje i wiedzą, że realizują dzieło Boga i że Bóg jest po ich stronie. Niektórzy z nich zostają nawet rabinami albo przynajmniej ludźmi przekonanymi, że wiedzą więcej od rabinów! Z najgłębszym szacunkiem, potrafią być też zupełnie nieznośni.

W istocie sam Pinchas był nieznośny w dwójnasób – jako że pod koniec zeszłotygodniowej sidry (w Lb 25, 6-8) wstaje i z własnej inicjatywy przebija włócznią dwójkę osób zastanych „in flagranti” – Izraelitę przez plecy (najwyraźniej był na górze), a Midianitkę przez brzuch. Tora pozwala sobie przy tym nawet na żart – Pinchas wchodzi do „kuba” – jest to słowo, które pojawia się tylko w tym miejscu i oznacza rodzaj dużego, ceremonialnego namiotu – i przebija włócznią parę nieszczęśników w trakcie ich ostatecznego „stosunku przerywanego” przez „kuba” – słowo to pojawia się w Torze tylko dwukrotnie, ale tutaj oznacza brzuch albo żołądek. Była to wyjątkowa prowokacja – wielu spośród Izraelitów, którzy teraz mieszkali w Szitim, zaczęło zadawać się z lokalnymi Moabitkami, a nawet zaczęli przyłączać się do ich rytualnego oddawania czci „Baal Peorowi” – przypuszczalnie miejscowemu bogu góry Peor, o której wspomina się w Lb 23, 28 i z której Balak i Bilaam spoglądają w dół na pustynię. Samo słowo „Peor” oznacza „szeroki” albo „otwarty”. Bóg jest naturalnie rozgniewany, że Izraelici przestrzegają pogańskich zwyczajów – dołączając do rytualnych ofiarnych posiłków ze zwierząt poświęconych bożkowi Baalowi, a zwłaszcza angażując się w stosunki płciowe, które w kultach pogańskich miały najwyraźniej symbolizować relację między człowiekiem a bogiem.

Czytamy następnie zwięzłe, ale bardzo gwałtowne i brutalne wersety opisujące sposób, w jaki zostaną ukarani winni (25, 4-5) – i dokładnie w tym momencie Izraelita (Zimri) postanawia współżyć w bardzo publiczny, prowokacyjny sposób z Midianitką (Kozbi); nie jest do końca jasne, w którym namiocie oddawali się swojej rozpuście – Izraelici siedzą i lamentują przy wejściu do Miszkanu, Namiotu Spotkania – „Ohel Moed”. Czy nasza para w istocie użyła „Ohel Moed” jako kuba i miejsca dla swojej schadzki? Jeśli tak, to dopuściliby się jego zbezczeszczenia – ale nie w takim stopniu, co Pinchas, który w swojej gorliwości i porywczości morduje dwie istoty ludzkie, rozlewając tym samym ludzką krew w świętym namiocie…. Krótko mówiąc, mamy do czynienia z naprawdę nieciekawą sytuacją, z kryzysem. I to abstrahując od politycznych konsekwencji zamordowania Midianickiej księżniczki, córki wodza.

Być może właśnie dlatego rabini postanowili podzielić sidrot właśnie w tym miejscu, w środku relacji na temat tych wydarzeń. Żeby dać wszystkim szansę na odzyskanie oddechu, żeby zastanawiali się przez tydzień, jak ta historia potoczy się dalej w kolejny szabat. Żeby mogli się uspokoić.

Ale reakcja zatyka dech w piersiach. Bóg mówi Mojżeszowi, że wnuk jego brata (jako że Pinchas jest wnukiem Aharona) dobrze postąpił i że wszyscy powinni być z niego dumni! Choć Pinchas należy już do rodu kapłańskiego, to teraz jego status kapłański oraz status jego potomków został zagwarantowany na zawsze. (Nawiasem mówiąc, kohen powinien oczywiście unikać wszelkiego kontaktu z ludzkimi zwłokami i ludzką krwią, które uczyniłyby go nieczystym – może Pinchas użył długiej włóczni i dzięki temu nie został ochlapany krwią?). Bóg mówi nawet, że za sprawą swojego czynu Pinchas zasługuje na „Moje przymierze szalom” – „Briti Szalom”. Bóg zatrzymuje plagę.

W rozdziale 26 przeprowadzony zostaje kolejny spis powszechny, a tym razem osobą odpowiedzialną za liczenie jest Eleazar, ojciec Pinchasa; tym razem celem jest ustalenie, ilu jest dostępnych mężczyzn w wieku poborowym (powyżej 20 lat) – jako że żadnego z tych młodych mężczyzn nie było na świecie, kiedy Mojżesz z Aharonem przeprowadzili pierwszy spis powszechny na pustyni Synajskiej – za wyjątkiem Kaleba i Jozuego. Rzeczywiście nadszedł czas na zmianę na górze i Mojżeszowi przykazuje się, żeby przygotował się na własne „usunięcie ze stanowiska” i żeby mianował Jozuego na swojego następcę, za przyzwoleniem Arcykapłana Eleazara. Eleazar zajął miejsce Aharona, a Jozue zajmie miejsce Moszego, jedyna różnica jest taka, że Eleazar był synem Aharona, zaś Jozue nie jest w ogóle spokrewniony z Mojżeszem.

W Lb 31, 6 wojska izraelickie wysłano, żeby walczyły z Midianitami; Pinchas zostaje wysłany jako swoisty pierwszy „kapelan wojskowy”, „który zabrał ze sobą święte naczynia i trąby wojenne.” Tym razem nie jest uzbrojony w żadną broń, a tylko w wyposażenie służące do rytuałów i do komunikacji. Przypuszczalnie uważano, że jest młody i w dobrej formie fizycznej i nie będzie się bał widoku krwi. Czy jest to rodzaj awansu czy też degradacji? To wciąż właśnie do jego ojca Eleazara ludzie muszą przynosić wszystkie łupy. Jest to nieprzyjemna historia i trzeba zadać sobie pytanie, jaką tak naprawdę rolę odgrywa w tym wszystkim Pinchas.

O co tu więc chodzi? Co Bóg próbuje powiedzieć Mojżeszowi i jego bratankowi, ojcowi Pinchasa? Co próbuje powiedzieć ludowi? Że siedzenie przed wejściem do Namiotu Spotkania i lamentowanie nad zaistniałą sytuacją nie wystarczy, że trzeba COŚ zrobić? Podjąć działanie, a w razie konieczności dopuścić się przemocy? Sądzę, że u wielu z nas taka myśl budzi dyskomfort. Judaizm nie jest formą pacyfizmu, rozumiemy, że czasem konieczne są wojny obronne, a uczestniczenie w takiej wojnie uznawane jest nawet za „milchemet micwa” – jednak w tym przypadku zagrożenie, z jakim zmagają się Izraelici, ma charakter duchowy, a nie fizyczny; ich wiara w niewidzialnego, jedynego Boga jest wystawiana na próbę w efekcie styczności z rozkoszami pogańskiego politeizmu i oddawania się przyjemnościom materialnym i fizycznym – jest to z pewnością rozpaczliwa sytuacja, ale czy usprawiedliwia to taką rzeź? Niestety historia świata wypełniona jest sytuacjami, kiedy jedna grupa czuła się usprawiedliwiona, żeby zmasakrować inną grupę po prostu za wyznawanie „niewłaściwych” przekonań i zjawisko to nie przeszło jeszcze do historii – tutaj, w tych rozdziałach, odkrywamy ku naszemu dyskomfortowi, że historia żydowska – albo, żeby lepiej to ująć, starożytna historia izraelicka – nie jest całkowicie wolna ani od takich koncepcji, ani od takich zajść.

Jako Żydzi czasem – nazbyt często – mierzyliśmy się z egzystencjalnym pytaniem: „za co jesteś gotów umrzeć?” – i wielu Żydów wybierało na przykład raczej męczeństwo aniżeli chrzest. Druga strona tego samego pytania brzmi: „za co jesteś gotów zabić?”. Mam nadzieję, że większość z nas nie będzie się nigdy musiała mierzyć z tym pytaniem w konkretnej, rzeczywistej sytuacji, ale niedawno toczyłem dyskusję z członkiem kongregacji w Berlinie, któremu nie podobała się modlitwa za Siły Obronne Izraela w synagodze – „Możemy równie dobrze wrócić do błogosławienia armat!” – powiedział. Nie zgodziłem się z nim. Są w tej chwili młodzi mężczyźni i kobiety, których obowiązkiem jest chronić i bronić – w razie konieczności (i jest to obwarowane warunkami i podlega ścisłej kontroli) przy użyciu przemocy, przy użyciu broni, tak żeby inni mogli dalej wieść swoje życie jako Żydzi w (stosunkowym) pokoju. Nie dlatego, że inni koniecznie chcą, żebyśmy przyjęli ich religię, ale ponieważ chcą, żebyśmy porzucili naszą własną – albo nie widzą powodu, dlaczego mielibyśmy żyć, jeśli mamy naszą odrębną religię. Jest to poważny problem i póki co nic nie wskazuje na to, żeby miał zniknąć, a jego zaczątek możemy zaobserwować już w Biblii.

Pinchas NIE jest wzorem do naśladowania dla nas wszystkich, ale jest człowiekiem, który bierze sprawy w swoje ręce, żeby zrobić to, co uznaje za słuszne. Przynajmniej za to należy mu się nasz szacunek, nawet jeśli uznamy jego metody za nazbyt skrajne w bardziej „normalnych” czasach.

Szabat Szalom,

Rabbi Dr. Walter Rothschild

tłum. Marzena Szymańska-Błotnicka



Rabbi Dr Walter Rothschild

Beit Polska, 28 maja 2020 (6 siwan 5780) 

Wszystkie ważne święta żydowskie posiadają różne znaczenia odzwierciedlające różne okresy historyczne w Ziemi Izraela i poza nią, działalność rolniczą i post-rolniczą oraz inne kwestie. Szawuot, poza tym, że jest tradycyjnie świętem przypadającym podczas zbiorów noworocznej pszenicy, uważane jest również za czas, w którym – siedem tygodni po wyzwoleniu Pesachowym – Izrael otrzymał szczególne objawienie od Boga na górze Synaj, poprzez Mojżesza jako pośrednika. Historia ta jest (miejmy nadzieję) dobrze znana – co ciekawe jednak, w istocie niewiele osób kiedykolwiek uważnie ją przeczytało, jako że tekst Tory stawia przed nami wszystkimi wiele trudnych pytań. Nic, ale to absolutnie nic nie jest tak proste, jak wydaje się na pierwszy rzut oka.

Na razie odłożę na bok fakt, iż w Torze znajdziemy w istocie dwie wersje pierwotnych Przykazań – zwanych po hebrajsku „Aseret HaDibrot”, „Dziesięcioma Słowami” – jedną wersję w dwudziestym rozdziale księgi Wyjścia, gdzie wydarzenie to ma miejsce zgodnie z chronologią ucieczki izraelickich niewolników z Egiptu, przez morze aż do pustyni, zaś drugą wersję w piątym rozdziale księgi Powtórzonego Prawa, kiedy, czterdzieści lat później, Mojżesz próbuje opisać z pamięci następnemu pokoleniu, co się wydarzyło i co zostało powiedziane. Dla fundamentalistów poważnym problemem jest, że te dwie wersje nie są całkowicie, słowo w słowo identyczne; jednak dla starszych rabinów CAŁKOWICIE zrozumiałym jest, dlaczego kilka dekad później Mojżesz pamięta te wydarzenia w nieco inny sposób.

Ale nawet patrząc tylko na dwudziesty rozdział księgi Wyjścia: przed przyjęciem Objawienia nakazano Izraelitom samoizolację – mieli udać się na „szelosz jemej hagbala”, trzy dni odosobnienia, podczas których mieli się myć i unikać kontaktów intymnych. W rzeczy samej, tak samo jak my teraz! Potem Mojżesz został wezwany przez Boga, żeby wejść na górę i – cóż, w tekście panuje zamieszanie, nie może być zgodny z porządkiem chronologicznym, było tam wiele ekscytujących efektów dźwiękowych i obłoków, ale: coś się wydarzyło.

Co takiego dokładnie? Trudno powiedzieć. Zgodnie z tym, co głosi tekst, Głos dał Mojżeszowi zestaw praw, instrukcji, czasem opatrzonych wyjaśnieniem, a niekiedy przedstawionych bardzo lakonicznie, tylko w dwóch słowach. Począwszy od tamtej chwili analizujemy te słowa, dzieląc je na pięć przykazań, które mają regulować naszą relację z Bogiem oraz na pięć kolejnych mających regulować nasze relacje z innymi, starając się zrozumieć niuanse i zinterpretować użyte tam wyrażenia. Jednakże kluczowa jest sama koncepcja Prawa. Tekst sugeruje, iż Te Prawa zostały ofiarowane przez Tego Boga Temu Ludowi w Tym Czasie – intrygującym pytaniem teologicznym jest, czy miały być one kiedykolwiek w zamierzeniu uniwersalne! Ale w praktyce stały się takimi we wszystkich społeczeństwach opierających się na tradycjach biblijnych.

Prawo może działać na dwa sposoby; może być narzucone z zewnątrz, z góry, przez zbiorowy autorytet na jednostkę, pod groźbą okropnych kar w przypadku jakiegokolwiek jego naruszenia; albo może zostać przyswojone wewnętrznie, zinternalizowane przez jednostkę, która decyduje, że chce postępować właśnie w taki sposób.

Dlaczego te przykazania zostały ofiarowane właśnie w tamtej chwili, na Synaju? Ponieważ lud został właśnie teraz wyzwolony z niewoli i to właśnie wtedy, gdy jesteśmy wolni, potrzebujemy praw. Gdy nie jesteśmy wolni, otrzymujemy jedynie nakazy i instrukcje: „Zrób to, zrób tamto, teraz pracuj, teraz przestań pracować!…” – wszystko jest zewnętrzne i oparte na wywieraniu presji, często również pod groźbą surowej, brutalnej kary za nieposłuszeństwo. Lecz gdy jest się wolnym, zachodzi niebezpieczeństwo anarchii, trzeba więc nauczyć się zasad, wedle których będziesz żyć – jak odnosić się do innych (nawet do swoich rodziców) albo do ludzi, których nie lubisz, ale których NIE powinieneś mordować, albo do ludzi, których uważasz za atrakcyjnych, ale NIE powinieneś rozbijać ich małżeństw; jak ułożyć własny kalendarz, jak traktować swoje zwierzęta i również im dawać dzień odpoczynku, jak odnosić się do własności innych ludzi (ignorować ją, nie zazdrościć im, nie być zawistnym, po prostu przyjąć do wiadomości, że to należy do kogoś innego)… i tak dalej. Prawo powinno zostać ZINTERNALIZOWANE, tak żeby samodzielnie stosować je wobec siebie i swoich działań, przy użyciu samodyscypliny raczej niż zewnętrznych gróźb. Prawo staje się pod wieloma względami kwestią osobistego wyboru – choć w grę wchodzi nieraz presja społeczna, która jest jednak czymś innym niż presja wywierana przez dyktatora, tyrana, króla czy faraona. Społeczeństwo oczekuje od ciebie, że będziesz się kontrolował, że przyswoisz sobie i będziesz podzielał wartości wzajemnego szacunku, szacunku dla własności prywatnej i publicznej, szacunku dla wspólnej organizacji czasu w życiu społecznym (w jakich godzinach otwieramy sklepy, kiedy można grać na instrumentach muzycznych, kiedy kosić trawę, kiedy obowiązuje cisza), szacunku dla moralności, szacunku dla wcześniejszych pokoleń i tak dalej.

Społeczeństwo przestrzegające prawa to taka wspólnota, w której praktycznie nie potrzeba jakichkolwiek służb egzekwujących porządek publiczny, gdyż ludzie automatycznie i z własnej woli przestrzegają zasad poprawnego zachowania. Prawo oczywiście spełnia podwójną rolę: zapobiega temu, żebyś robił coś niemiłego komuś innemu, ale – co równie ważne – uniemożliwia komuś innemu robienie niemiłych rzeczy tobie. Możesz wyjść na ulicę i czuć się bezpiecznie, możesz zaparkować samochód z przekonaniem, że nie zostanie skradziony ani zdemolowany, możesz bez obaw posyłać swoje dzieci same do szkoły, możesz przeznaczać czas na swoje potrzeby duchowe bez bycia za to karanym przez swojego pracodawcę (dla którego będziesz sumiennie pracować w dni robocze), możesz spokojnie się zestarzeć, wiedząc, że twoje dzieci wywiążą się ze swojego obowiązku zadbania o twoje potrzeby, i wszystko opiera się na zasadzie wzajemności. Nie należy nigdy ignorować ani nie doceniać takiego stanu rzeczy. Istnieje podstawowe zaufanie do systemu. Kiedy wychowywałem się w Anglii, dzieciom mówiło się, żeby, gdyby się zgubiły, zwróciły się o pomoc do policjanta. Mogę wymienić całkiem sporo krajów, gdzie obecnie byłaby to OSTATNIA rzecz, jaką powinno zrobić bezbronne, zagubione dziecko.

Tak więc u podstaw każdego dobrze działającego społeczeństwa powinna leżeć koncepcja prawa. Wiadomo, co jest dozwolone, do robienia czego jesteśmy zachęcani, co jest tolerowane, choć nie do końca pochwalane, oraz co jest zabronione. Wiadomo, w jakim zakresie prawo chroni nas i nasze prawa oraz w jakim zakresie chroni naszych współobywateli i ich prawa. W rzeczywistości istnieje zwykle w tych kwestiach szerokie pole do dyskusji i interpretacji i właśnie dlatego mamy systemy prawne, w których prawnicy analizują nasuwające się nieustannie pytania i wnoszą sprawy do sądów, żeby przekonać się, jaki wymagany jest zakres dowodów, na jaką można liczyć elastyczność i jakie kary są wymierzane. Czy stare prawo dotyczące osła, zwierzęcia jucznego, może być teraz stosowane wobec pojazdów silnikowych? Czy prawo odnoszące się do niewolników może być stosowane wobec pracowników? Czy odniesienie do „pracy” powinno się interpretować jako oznaczające tylko pracę fizyczną, czy też należy włączyć do tej definicji również inne czynności? Jak stosować przykazanie nakazujące szanować swoich rodziców w rodzinie patchworkowej? Czy w obliczu nowej sytuacji wymagane jest nowe prawo, i kto może je ustanowić? Niemal od samego początku Mojżesz zostanie wciągnięty w dekady dyskusji i sporów na temat chukim i miszpatim oraz micwot – w kwestii tego, jak prawa szabatu stosują się do człowieka zbierającego drewno na opał; jakie mają zastosowanie prawa dziedziczenia, jeśli nie ma spadkobierców płci męskiej, i tak dalej. Najpierw Tora, w której stwierdza się potrzebę mianowania sędziów, żeby zajmowali się niektórymi sprawami, potem Miszna, potem Gemara, a następnie poszczególne kodeksy dobrze ilustrują proces, w ramach którego kręgi fal po wrzuceniu kamieni prawdziwego życia do stawu abstrakcyjnego prawa rozchodzą się coraz dalej – i bardzo dobrze, jako że prawdziwe życie cały czas się zmienia i wraz z pojawianiem się nowych sytuacji stale rzuca nowe wyzwania prawne. Jak zdefiniować „bycie żywym” w czasie, kiedy ludzi można latami utrzymywać w stanie śpiączki; jak zdefiniować „morderstwo”, gdy ludzie proszą innych o pomoc w umieraniu….

W Szawuot świętujemy zatem (między innymi) koncepcję Prawa. Nie prawa opresyjnego, nie brutalnych nakazów albo nieelastycznych, sztywnych instrukcji, lecz samo przeświadczenie, że ISTNIEJE coś takiego jak „właściwe” zachowanie i że ISTNIEJE coś takiego jak „niewłaściwe” zachowanie (co, o dziwo, nawet wielu wykształconych ludzi ma wciąż najwyraźniej problem ze zrozumieniem). A najważniejszą osobą w całym tym procesie nie jest tworzący prawo tyran (albo zbiorowa władza) ani przedstawiciel rządowy, który wprowadza je w życie, ani szpieg węszący w poszukiwaniu oznak tajemnego nieposłuszeństwa; nie – najważniejszą osobą jest ta, która przyjmuje tę koncepcję i stara się najlepiej jak umie żyć nie zgodnie z prawami, ale zgodnie z Prawem.

I – mam nadzieję – oznacza to nas wszystkich.

Chag Sameach!

Rabbi Dr. Walter Rothschild



Rabbi Dr. Walter Rothschild

This is a day whose significance cannot be ignored, even if it is a day which has many facets. Officially, on 8th. May 1945, the Third Reich capitulated against the victorious Allied forces represented by Britain (together with its Imperial forces), the United States and the Soviet Union. At the stroke of a pen. Since I come from Britain, live and work in Germany and work also in Poland (even if held geographically distant at present by a new form of Iron Curtain) this is an anniversary that cannot be ignored. As we know – if we bother to listen and learn – this did NOT mean that the conflict called the Second World War was over. (It had become a World War perhaps when America joined in December 1941). The conflict in the Far East continued for another half a year and military planners at the time assumed it could continue for several more years – it was only the horrendous shock of the realisation that one aeroplane with one bomb could instantaneously wipe out an entire city, something which until then had required thousands of men and tanks and shells and months of misery, that jolted some of those responsible into calling a halt. (And even that required a repetition, a duplication before the message was understood.)

As we know, the killing did not stop straight away, nor did the dying – from wounds, from hunger, from exhaustion, from disease, from despair. As we know, many millions of people of all ages and nationalities were on this date displaced refugees, bereaved, lost, traumatised, impoverished, disoriented. Some felt they should return home, some already knew they had no home to go to, some only found this out once they had made the effort to return to the places from which they had been so brutally taken – but which were no longer 'home’. Many found themselves the sole survivors of their family or of their generation or their community. Many were imprisoned, prisoners of war or prisoners of political prejudice. Many were dispossessed, many were maimed. The list of forms of human misery can continue. Stalin, of course, had initially made a secret treaty with Hitler then, when Hitler broke it, demanded aid from the Allies – given at enormous cost in lost convoy ships – and a Second Front and then immediately afterwards changed his tune again, so that for large sections of Europe the Liberation was not, in fact, a true Liberation but merely the replacement of one totalitarian invader by another. Wars rarely have tidy endings. I have seen pictures of how Berlin looked in May 1945 and I have seen pictures of how Warsaw looked in 1945 – I am sure that you will have seen similar pictures – and, frankly, there is little difference and one wonders how anyone, ANYONE could find the strength to start all over again.

Only three quarters of a century later, the war is still not yet really over, it has certainly not diminished in the folk memory even though the last of the active eye-witnesses are leaving the scene. I have spent some of the time in 'lockdown’ catching up on reading, including the memoirs of 'My Rabbi’ Hugo Gryn z’l’ who was 'liberated’ in Austria after a zig-zag odyssey from Hungarian-occupied Czechoslovakia to Auschwitz to Lieberose near Cottbus to Gunskirchen near Linz. I have also been looking through a remarkable work, published in 1981, concerning Hitler’s bizarre fantasy of constructing a gigantic railway line to link Berlin with Kharkov, with Moscow and with Constantinople. Photographs show him, just two weeks before his suicide, gazing wistfully at models of the planned new cities of the Greater European Empire he intended to found, if necessary by destroying the existing ones. Quite fascinating is the way he single-handedly both dreamed of, planned and started the war – and personally caused the German defeat. In early 1941 he told General Paulus, who was worried about supplying the troops in winter, ”Stop talking about winter campaigns, there will not be a winter campaign, I forbid anyone to talk about it.” That winter – the Wehrmacht froze and the Blitzkrieg against Russia came to a halt. Just as fascinating is the way intelligent, experienced, competent men followed him blindly, even when they knew he was wrong, even when they knew the cause was lost, even when it went against the way they had been raised, or the consciences they still (just) had.  And if one were to have asked any of the Axis leaders of the time just what it was they really needed, what they personally wanted, what they hoped to gain by moving national borders backwards by several kilometres whilst spilling so much blood and destroying so many homes, I am not sure what they could have told you. Apart from empty rhetoric about 'national pride’ or 'Destiny’.

I have flown often over parts of Europe and the interesting thing is that, when you look down from the window, you can see mountains and rivers and cities and fields – but you cannot see borders. Maps, on the other hand, are dangerous – you do not see mountains and rivers and cities and fields, the evidence of what people have built, you see only blobs and lines writhing over the paper and the sheet divided into different colours. Nations are defined by their place on the map, not their place in the world.


Humans often dream of changing the world, and some even achieve this. It is, after all, a part of being human. They design or compose or write or preach, they persuade people to change their lives, they present them with new opportunities, how to travel, how to grow food, how to heat their houses, how to build, how to heal their bodies against infections, and more. They persuade people to try new forms of social organisation, they persuade them to think of themselves in the universe differently. But this is best done by showing, by teaching and by persuasion – not by force, not by compulsion, not by threat and not by violence. That way leads, sooner or later, to destruction and death.

But some dream differently. They dream of Control. Control of a country, control of a business, control over anyone and everyone. Their psyche seems to need it. I believe that World History would be much better if all those men who dream of playing soldiers could remain content with painted lead models. (Nowadays there are of course electronic video games to take the place, but although these permit faster and more realistic two-dimensional conflict, they also suppress the need and the ability to fantasise.) Some like to build model landscapes and some like to design model railways to run in them. As the creator of a model railway layout one can decide everything, for there is no-one else to have a different opinion, to complain, to object. No-one who needs to be forcibly removed or eliminated….   There are no shareholders to complain about the cost and no passengers to complain about delays. Total control.

What happened in that awful period was that people – maybe, proportionally, only a few – felt they had the right to control whole countries and whole continents; that they and they alone would have the right to decide who might live (and where and under what conditions) and who must die. Proportionally, only a few – but once they had gained or been given power and authority, it is a sad reflection how many others were prepared to help them; How many others were prepared to benefit from the weakness or the losses of others, to exploit them, rob them, dispossess them.

In the Sidra 'Emor’ which (should be) read this week, we find in chapter 25 of Leviticus the command to treat the Land with respect. The land, just like every living creature, needs a rest, a break once in every seven cycles.  For a human, or an animal, a cycle is a day, and seven days; for a land, which wakes, flourishes, then returns to sleep, a cycle is a year, and seven years.  God says that the Israelites have to learn that the land is not theirs, to do with as they wish, it is God’s, and needs to be cared for. Prior to this, in chapter 23, the Israelites have to create or impose the one-year cycle upon themselves, to count days and months (including the Omer, the period in which we find ourselves), so that each annual cycle can have a proper beginning and a proper end. They also need to learn that they need the Land, more than the Land needs them.

If one looks at what human beings are capable of – and this week’s anniversary is a prime example of this horror – then the Torah with its commands for a modest subjugation to God combined with a regular expression of gratitude and care becomes a very potent symbol indeed, of what our relationship to the land, to the lands and to each other and indeed to time itself could and should be. The Jubilee should come every fifty years, states the Torah. That is as far as one can look ahead, and then all is ”re-set”. There is no mention of a Thousand-Year Reich…..


Shabbat Shalom.   Rabbi Dr. Walter Rothschild

P.S. One should mention also at this time, even though it is less fashionable, the issue of Blame. In the past few weeks, as one may possibly have read, researchers in the Vatican Archives (recently opened) have discovered that Pope Pius XII was indeed made aware of the mass murder of Jews in Europe, but was either encouraged by his assistants to downplay it or chose to do so himself. But there is documentary proof of meetings and written submissions and this indicates that the time for blurring this matter or questioning it must be put behind us. Similarly, this very week the Catholic Church in Germany has publicly confessed to the misdeeds of the Church in the Nazi period, with most of its bishops and priests supporting Hitler and the National Socialist Party through a mixture of nationalism, fear of Bolshevism and, one supposes, stupidity and prejudice against all those who were not Catholic. This is an enormous step forwards. Individual priests and others did their best to help or save whom they could, but the Church as an institution failed – as the 'Body of Christ on Earth’ it seemed to have lost or sold its soul. Whilst this blame does not attach to those active today (unless perhaps one believes in inherited sin?) it should serve as a reminder that mixing religion and politics usually corrupts both. It would be helpful if this lesson could be learned, or re-learned today.

Incidentally, one could (tongue in cheek) suggest that the best time ever to have lived in Germany was just after the Capitulation. Despite the land being filled with rubble, mass graves and misery, the one shining point was that, wherever you looked, whomever you asked, there were ABSOLUTELY NO NAZIS!!! If there ever had been, then they must have flown back to Mars. Everyone was Innocent! Truly a form (a strange form) of Paradise…..

Rabbi Dr. Walter Rothschild




Rabin dr Walter Rothschild

Jest to dzień, którego znaczenia nie można zignorować, nawet jeśli wiąże się z nim wiele różnych aspektów. Oficjalnie 8 maja 1945 roku Trzecia Rzesza skapitulowała przed zwycięskimi siłami aliantów reprezentowanymi przez Wielką Brytanię (wraz z jej imperialnymi wojskami), Stany Zjednoczone i Związek Radziecki. Za jednym pociągnięciem pióra. Jako że pochodzę z Wielkiej Brytanii, żyję i pracuję w Niemczech i pracuję również w Polsce (choć obecnie jestem zmuszony zachowywać dystans geograficzny z powodu nowego rodzaju Żelaznej Kurtyny), jest to w moim przekonaniu rocznica, której nie można zignorować. Jak wiemy – jeśli tylko zadamy sobie trud słuchania i uczenia się – NIE oznaczało to, że konflikt zwany Drugą Wojną Światową dobiegł wtedy końca. (Konflikt ten stał się wojną światową być może wtedy, gdy Stany Zjednoczone dołączyły do niego w grudniu 1941 roku). Konflikt na Dalekim Wschodzie ciągnął się jeszcze przez kolejne pół roku, a ówcześni stratedzy wojskowi zakładali, że może trwać jeszcze przez kilka lat. Dopiero po straszliwym szoku po uświadomieniu sobie, że jeden samolot z jedną bombą może w jednej chwili zmieść z powierzchni ziemi całe miasto – coś, co wcześniej wymagało tysięcy ludzi, czołgów, pocisków i miesięcy udręki – dopiero to wstrząsnęło niektórymi decydentami i skłoniło ich do położenia kresu walkom. (A nawet i to przesłanie wymagało powtórzenia, powielenia, zanim zostało zrozumiane).

     Jak wiemy, zabijanie nie skończyło się od razu, ani też umieranie – od ran, z głodu, wyczerpania, chorób, rozpaczy. Jak wiemy, miliony osób w każdym wieku i narodowości były w owym czasie wysiedlonymi uchodźcami, pogrążonymi w żałobie, zagubionymi, straumatyzowanymi, zubożałymi i zdezorientowanymi. Niektórzy uważali, że powinni wrócić do domu, niektórzy już wiedzieli, że nie mają domu, do którego mogliby wrócić, zaś inni dowiedzieli się o tym dopiero wtedy, gdy podjęli już wysiłek powrotu do miejsc, z których zostali tak brutalnie zabrani – ale które nie były już dla nich „domem”. Wielu przekonało się, że są jedyną ocalałą osobą ze swojej rodziny, ze swojego pokolenia albo ze swojej społeczności. Wielu było więźniami, jeńcami wojennymi albo więźniami z powodu uprzedzeń politycznych. Wielu z nich zostało wywłaszczonych, wielu było trwale okaleczonych. Można by ciągnąć dalej tę listę różnych rodzajów ludzkich nieszczęść. Oczywiście Stalin pierwotnie zawarł potajemną umowę z Hitlerem, a potem, gdy Hitler ją złamał, zażądał pomocy od aliantów (udzielonej ogromnym kosztem w postaci straconych konwojów i okrętów) oraz otwarcia drugiego frontu, po czym natychmiast znów zmienił zdanie, na skutek czego dla dużej części Europy wyzwolenie nie było w rzeczywistości prawdziwym wyzwoleniem, a zaledwie zastąpieniem jednego totalitarnego najeźdźcy przez drugiego. Wojny rzadko kiedy mają jasno określone zakończenie. Widziałem zdjęcia pokazujące, jak wyglądał Berlin w maju 1945 roku; widziałem też zdjęcia przedstawiające, jak wyglądała Warszawa w 1945 roku – jestem pewien, że oglądaliście podobne zdjęcia – i mówiąc szczerze nie ma między nimi dużej różnicy i trudno się nie zastanawiać, jak ktokolwiek, KTOKOLWIEK mógł znaleźć siłę, żeby zacząć wszystko od początku.

Zaledwie trzy czwarte stulecia później wojna dalej się jeszcze tak naprawdę nie skończyła, a z pewnością nie zatarło się jej wspomnienie w ludzkiej pamięci, nawet jeśli ostatni czynnie biorący udział w tych wydarzeniach świadkowie schodzą ze sceny. Spędziłem nieco czasu w trwającym obecnym „zamknięciu”, nadrabiając zaległości w lekturze; przeczytałem między innymi pamiętniki „mojego rabina” Hugo Gryna, z’l’, który został „wyzwolony” w Austrii po biegnącej zygzakiem odysei z okupowanej przez Węgry Czechosłowacji, przez Auschwitz, przez Lieberose nieopodal Cottbus (Chociebuża) aż do Gunskirchen nieopodal Linzu. Przeglądałem też niezwykłą publikację wydaną w 1981 roku dotyczącą dziwacznych marzeń Hitlera o zbudowaniu ogromnej linii kolejowej, żeby połączyć Berlin z Charkowem, z Moskwą i Konstantynopolem. Zdjęcia pokazują Hitlera, zaledwie dwa tygodnie przed jego samobójstwem, patrzącego w zadumie na modele zaplanowanych nowych miast Wielkiej Rzeszy Niemieckiej, które zamierzał zbudować, w razie konieczności niszcząc już istniejące miasta. To w sumie dość niesamowite, jak sam jeden wymarzył sobie, zaplanował i rozpoczął wojnę – oraz jak osobiście doprowadził do klęski Niemiec. Na początku roku 1941 powiedział generałowi Paulusowi, który martwił się o zaopatrzenie dla wojska w zimie: „Przestań mówić o kampaniach zimowych, nie będzie żadnej kampanii zimowej, zabraniam komukolwiek o tym mówić”. Owej zimy – Wehrmacht zamarzł i blitzkrieg przeciwko Rosji się zatrzymał. Równie niesamowite jest to, jak inteligentni, doświadczeni, kompetentni ludzie ślepo za nim podążali, nawet kiedy wiedzieli, że nie ma racji, nawet kiedy wiedzieli, że sprawa jest stracona, nawet kiedy było to sprzeczne ze sposobem, w jaki zostali wychowani albo z sumieniem, które wciąż (ledwo co) posiadali. A gdyby ktoś spytał któregokolwiek z ówczesnych przywódców Osi, czego tak naprawdę potrzebują, czego osobiście chcą, co mają nadzieję uzyskać przesuwając granice narodowe o kilka kilometrów, rozlewając przy tym tak wiele krwi i niszcząc tak wiele domów – nie jestem pewien, co mogliby na to odpowiedzieć, poza pustą retoryką o „dumie narodowej” albo „przeznaczeniu”.

Przelatywałem często nad różnymi częściami Europy i interesujące jest to, że kiedy patrzy się w dół z okna, można zobaczyć góry, rzeki, miasta i pola – ale nie można dostrzec granic. Z drugiej strony, mapy są niebezpieczne: nie widać na nich gór, rzek, miast i pól – dowodów na to, co zbudowali ludzie, widać tylko niewyraźne zarysy i linie wijące się na papierze oraz kartkę podzieloną na różne kolory. Narody są definiowane poprzez ich miejsce na mapie, a nie ich miejsce na świecie.

Ludzie często marzą o zmianie świata, a niektórym udaje się nawet tego dokonać. Jest to w końcu na wskroś ludzka cecha. Projektują coś, komponują, piszą albo głoszą, przekonują ludzi, żeby zmienili swoje życie, oferują im nowe możliwości jeśli chodzi o sposób podróżowania, uprawiania plonów, ogrzewania domów, budowania, leczenia ciała z infekcji i inne rzeczy. Przekonują ludzi, żeby spróbowali nowych form organizacji społecznej, namawiają ich, żeby myśleli inaczej o swoim miejscu we wszechświecie. Dokonuje się to jednak najlepiej poprzez pokazywanie, nauczanie i przekonywanie – a nie siłą, nie poprzez przymus, groźby i przemoc. Taka droga prędzej czy później prowadzi do zniszczenia i śmierci.

Ale niektórzy mają inne marzenia. Marzą o kontroli. O kontroli nad państwem, nad jakimś biznesem, o kontroli nad każdym z osobna i wszystkimi razem wziętymi. Ich psychika zdaje się tego potrzebować. Jestem przekonany, że historia świata byłaby o wiele lepsza, gdyby wszyscy ci, którzy marzą o zabawie w żołnierzy, mogli się zadowolić zabawą malowanymi, ołowianymi figurkami. (Obecnie zastępstwem mogą być oczywiście elektroniczne gry wideo, ale choć pozwalają one na szybszy i bardziej realistyczny, dwuwymiarowy konflikt, to osłabiają jednocześnie potrzebę i zdolność fantazjowania). Niektórzy lubią budować modele krajobrazów, a inni lubią projektować przebiegające przez nie modele kolejowe. Będąc twórcą modelowej sieci kolejowej można o wszystkim decydować, jako że nie ma nikogo, kto miałby inną opinię, kto by narzekał albo się sprzeciwiał. Nikogo, kogo trzeba by usunąć albo wyeliminować siłą…. Nie ma udziałowców, którzy narzekaliby na koszty ani pasażerów, którzy narzekaliby na opóźnienia. Pełna kontrola.

Sytuacja w czasie tamtego okropnego okresu polegała na tym, że ludzie –  proporcjonalnie rzecz biorąc może tylko niewielka ich liczba – uważali, że mają prawo kontrolować całe państwa i całe kontynenty; że oni i tylko oni będą mieli prawo decydować, kto może żyć (i gdzie i w jakich warunkach), a kto musi umrzeć. Proporcjonalnie rzecz biorąc była to niewielka liczba osób – ale gdy uzyskali już (bądź zostały im dane) władzę i zwierzchnictwo – smutną prawdą jest, jak wiele innych osób było gotowych im pomóc; jak wiele innych osób było gotowych czerpać korzyści ze słabości albo strat innych ludzi, wykorzystywać ich, okradać i wywłaszczać.

W sidrze Emor, którą będziemy czytać (albo powinniśmy czytać) w tym tygodniu, w 25 rozdziale księgi Kapłańskiej znajdziemy przykazanie, żeby traktować ziemię z szacunkiem. Ziemia, podobnie jak każde inne żywe stworzenie, potrzebuje odpoczynku i przerwy raz na każde siedem cykli. Dla człowieka albo zwierzęcia cykl wynosi jeden dzień oraz siedem dni; dla ziemi, która się budzi, rozkwita, a potem wraca do snu, cykl wynosi rok albo siedem lat. Bóg mówi, że Izraelici muszą się nauczyć, że ziemia nie jest ich własnością, z którą mogą robić, co tylko im się podoba – lecz należy do Boga i trzeba się o nią troszczyć. Wcześniej, w rozdziale 23, Izraelici muszą stworzyć dla siebie czy też narzucić sobie jednoroczny cykl, tak żeby liczyć dni i miesiące (włącznie z liczeniem omeru, czyli czasem, w którym sami obecnie się znajdujemy), tak żeby każdy roczny cykl mógł mieć odpowiedni początek i odpowiednie zakończenie. Muszą się też nauczyć, że potrzebują ziemi bardziej, niż ziemia potrzebuje ich.

Jeśli przyjrzeć się temu, do czego są zdolne istoty ludzkie – a przypadająca w tym tygodniu rocznica jest doskonałym przykładem tych okropności – to Tora wraz z jej przykazaniami nakazującymi skromne podporządkowanie się Bogu połączone z regularnym wyrażaniem wdzięczności i troski staje się w istocie bardzo potężnym symbolem tego, jak mogłaby (i jak powinna) wyglądać nasza relacja z ziemią i ze sobą nawzajem, a w istocie również nasza relacja z samym czasem. Jubileusz powinien być obchodzony co pięćdziesiąt lat – tak stwierdza Tora. Na tyle właśnie jesteśmy w stanie wybiegać naprzód spojrzeniem, a potem wszystko zostaje „zresetowane”. Nie wspomina się nigdzie o Tysiącletniej Rzeszy….


Szabat Szalom,  rabin dr Walter Rothschild

P.S. W tym czasie należy również wspomnieć, choć nie jest to szczególnie modne, o kwestii winy. W ciągu ostatnich kilku tygodni, jak być może mieliście okazję przeczytać, badacze pracujący w (niedawno otworzonym) Archiwum Watykańskim odkryli, że papież Pius XII został w istocie poinformowany o masowym mordowaniu Żydów w Europie, ale albo jego pomocnicy zachęcili go, żeby zbagatelizować te doniesienia, albo sam podjął taką decyzję. Jednakże istnieją dokumenty potwierdzające, iż dochodziło do spotkań i pisemnych oświadczeń, co sugeruje, że czasy zacierania tych kwestii albo poddawania ich w wątpliwość muszą dobiec końca. Podobnie, właśnie w tym tygodniu Kościół katolicki w Niemczech publicznie przyznał się do przewinień Kościoła w okresie nazistowskim, gdy większość jego biskupów i księży wspierało Hitlera i partię narodowych socjalistów – motywowani mieszanką nacjonalizmu, strachu przed bolszewizmem oraz, jak można zakładać, głupoty i uprzedzeń w stosunku do wszystkich niebędących katolikami. Jest to ogromny krok naprzód. Pojedynczy księża oraz inni robili, co było w ich mocy, żeby pomagać albo ratować tych, których tylko mogli, jednak Kościół jako instytucja zawiódł – wydaje się, że jako „Ciało Chrystusa na Ziemi” zagubił albo zaprzedał swoją duszę. I choć wina ta nie spada na osoby działające obecnie w ramach tej instytucji, (chyba że ktoś wierzy w dziedziczenie grzechów?), to powinna nam posłużyć za przypomnienie, że mieszanie religii i polityki zwykle demoralizuje i jedną, i drugą. Dobrze byłoby, gdyby ta lekcja została przyswojona, albo ponownie przyswojona, w obecnych czasach.

Nawiasem mówiąc, można by (ironicznie) zasugerować, że najlepszym w całej historii czasem na życie w Niemczech był czas tuż po kapitulacji. Choć ziemia była zapełniona gruzami, masowymi grobami i ludzką niedolą, to był też pewien pozytywny aspekt – gdzie by nie spojrzeć i kogo by nie spytać, NIE BYŁO ABSOLUTNIE ŻADNYCH NAZISTÓW!!! Jeśli kiedykolwiek jacyś tam byli, to musieli odlecieć z powrotem na Marsa. Wszyscy byli niewinni! Prawdziwy (choć dziwny) raj….

Rabbi Dr. Walter Rothschild


Tłum. Marzena Szymańska-Błotnicka